Is Kajsa Ollongren straks minister-president?

D66 zou bij de volgende verkiezingen wel eens coalitiepartner kunnen worden en Kajsa Ollongren wordt gezien als ministermateriaal. Ze heeft er de ambitie voor. Of is ze te redelijk? „Ze zou eens keihard tegen wat schenen moeten schoppen.”

Foto ANP / Robin van Lonkhuijsen

Nieuws in Amsterdam: wethouder Kajsa Ollongren heeft in een fietsfile gestaan. Waarom dat interessant is? Omdat wethouder Ollongren verantwoordelijk is voor een van de belangrijkste lokaalpolitieke kwesties van het afgelopen jaar: de drukte in de stad. Het inwonertal van Amsterdam groeit, er komen steeds meer bezoekers. De trams zijn voller en trager dan ooit, de fietspaden slibben dicht.

Tot voor kort huldigde Kajsa Ollongren (D66) het standpunt dat het allemaal best meeviel en dat er voor iedereen nog genoeg ruimte was, als de Amsterdammers maar een beetje inschikten en de toeristen beter leerden fietsen. Totdat ze zelf in de fietsfile kwam te staan – zei ze tegen Het Parool.

Als de peilingen een betrouwbare graadmeter zijn, zal haar partij bij de volgende Tweede Kamerverkiezingen (uiterlijk maart volgend jaar) groeien en daarna een onmisbare coalitiepartner zijn. Probleem is wel dat D66 sinds 2006 geen ministers meer heeft geleverd. Een nieuwe generatie wethouders en gedeputeerden moet straks in die lacune voorzien.

Kajsa Ollongren, bestuurder in de grootste stad, is een topkandidaat. Ze heeft de ambitie, vertellen vrienden en collega’s. „De nieuwe Rutte? Waarom niet?”, zegt Gita Salden, directeur financiële markten op het ministerie van Financiën, die nauw met Ollongren samenwerkte tijdens de bankencrisis van 2008.

Ollongren en de fiets

Overbuurvrouw Hester Alberdingk Thijm ziet Kajsa Ollongren regelmatig van huis naar het stadhuis of naar de school van haar twee kinderen fietsen. Keihard. „Ik houd haar niet bij.”

Alberdingk Thijm beschouwt het fietsen van haar buurvrouw niet alleen als symbolisch omdat ze zo hard trapt. „Bij ons in de buurt ligt het hoofdkantoor van Heineken. Daar staan grote auto’s met chauffeur te wachten tot de baas terugkomt. Nogal opzichtig. Kajsa was de hoogste rijksambtenaar in Den Haag, ze is nu wethouder. Ik neem aan dat zij een auto met chauffeur heeft, maar ik heb die nog nooit gezien.”

Kajsa Ollongren (48) is kind van een Zweedse moeder (meisjesnaam: Lundgren) en een Nederlandse vader. Vader Alexander Ollongren was hoogleraar informatica en wethouder voor Leefbaar Oegstgeest. Zelf voelde zij meer verwantschap met het progressieve D66.

Het grote publiek leert haar kennen als ze in 2011 secretaris-generaal wordt op het ministerie van Algemene Zaken. Ze is de belangrijkste adviseur van de premier.

Als ambtenaar is ze opgeklommen bij Economische Zaken. „Ze viel al jong op”, zegt Chris Buijink, die Ollongren leerde kennen toen hij plaatsvervangend directeur-generaal buitenlandse economische betrekkingen was – tegenwoordig is hij voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Banken. „Rond de eeuwwisseling kreeg Kajsa een opleiding aan de École National d’Administration in Straatsburg aangeboden. Dat deden wij toen met heel getalenteerde EZ-collega’s. Eenmaal terug stoomde ze door op het ministerie.”

Gevraagd naar haar kwaliteiten komen vrienden, kennissen en oud-collega’s met een reeks superlatieven. Intelligent, evenwichtig, cool, betrokken, onverstoorbaar en zonder autoriteitenvrees. Chris Buijink: „Als je Kajsa in spannende situaties in de buurt hebt, dan geeft dat degene met wie zij werkt kracht. Omdat ze steeds in het oog houdt ‘waar gaat het nou echt om’, en rust blijft uitstralen.”

Hans Vijlbrief, thesaurier-generaal bij het ministerie van Financiën: „Ik heb met haar de eurocrisis gedaan. Op het moment dat het heel spannend werd – in 2011, 2012 – bleef ze goed nadenken.”

Annelies Pleyte, tot vorig jaar politiek assistent van Mark Rutte: „Kajsa heeft een scherp ontwikkeld politiek gevoel. Ze is een van de slimste mensen die ik ken.”

Een onverstoorbaar Zweeds eiland

Volgens studievriendin Caroline Reeders komt Ollongrens onverstoorbaarheid van de Zweedse kant van haar familie. Op verjaardagen zie je het verschil, zegt Reeders. „Kajsa’s vrouw Irene komt uit een grote Brabantse familie. Die tetteren vrolijk door elkaar heen. Hartgrondig gevloek omdat PSV – haar vader was er clubarts – heeft verloren. Daar zit dan dat onverstoorbare, rustige Zweedse eiland tussen. Dat is Kajsa’s thuisbasis. Ze spreken Zweeds met elkaar. Ook met haar kinderen spreekt Kajsa Zweeds.”

Veel mensen wijzen op Ollongrens kalmte. Annelies Pleyte: „Het verleden, met zijn fouten en ruzies, beschouwt ze als een gegeven waar je vooral niet te lang bij stil moet staan. Dat schept ruimte en concentratie. De lucht klaart meteen op als iemand aan de vergadertafel zegt: oké, we staan nu hier en nu kunnen we A, B of C doen. Dat schept constructieve aandacht, in plaats van de negatieve die ontstaat als je in het verleden en in de vraag ‘hoe is het gekomen’ blijft roeren.”

In 2006 stelde Kajsa Ollongren zich kandidaat voor de Tweede Kamerverkiezingen. Ze stond op nummer 5, D66 kreeg dat jaar drie zetels. Ageeth Telleman, nummer 4, vindt het „stoer” dat de ambtenaar Ollongren haar politieke kleur liet zien.

„De meeste mensen stappen over naar de politiek als zij zeker van hun zaak zijn. Zij stelde zich kwetsbaar op en toonde haar loyaliteit.”

Studievriendin Annelien Jonkman vindt Ollongren een typische D66’er. „Ze is geen wereldverbeteraar. Ze heeft een bepaalde mening over hoe de liberale samenleving eruit zou moeten zien, maar maakt zich er ook niet vreselijk druk over. Ze zal niet snel de barricades opgaan.”

Een hekel aan bende

Hans Vijlbrief moet even nadenken over de vraag wat Ollongren in de politiek drijft. „Ik denk dat ze oprecht goed wil besturen. Ze heeft een hekel aan mensen die er een bende van maken.” Eigenschappen die in het bedrijfsleven niet zouden misstaan, maar Ollongren heeft meer met „de complexiteit en veelzijdigheid” van de publieke zaak, zei ze vorig jaar in nrc.next.

Burgemeester Eberhard van der Laan van Amsterdam – die onderstreept dat hij als PvdA-bestuurder „fantastisch” met deze D66’er samenwerkt – noemt Ollongren „op het spectrum redelijk-onredelijk: uitermate redelijk”. Het is een ambtelijke houding die ze heeft meegenomen in de politiek, zegt hij.

„Een ambtenaar moet zeggen wat er kan, een bestuurder moet zeggen wat er móét. Zij had die rol van ambtenaar en dat kan ze nog steeds heel goed: kijken welke opties er zijn, wat de voor- en nadelen zijn. De ambtenaar reikt de opties over de volle breedte aan zijn bestuurder aan. En die beslist vervolgens. Dat laatste heeft zij snel geleerd.” 

Niek van Kesteren, algemeen directeur van werkgeversorganisatie VNO-NCW, was een beetje verbaasd haar ineens als politicus te zien. „Het is populistischer, minder rationeel dan hoe zij meestal werkt. Als je veel tijd in politiek steekt, gaat de helft van je tijd op aan nutteloze activiteiten. Ik weet niet hoe dat bevalt.”

Volgens Van Kesteren is Ollongren „tamelijk voorzichtig”. „Ze heeft een gecontroleerde ambitie. Soms gaat ambitie met mensen op de loop. Dan maken ze fouten waarvan je achteraf zegt: hoe heb je dat kunnen doen? Dat komt doordat ze iets heel graag willen. Kajsa heeft een grondhouding van: stel dat ik er geen zin meer in heb, dan ga ik wat anders doen. Dan ben je redelijk onkwetsbaar.”

Zou Ollongren de nieuwe Pechtold of Rutte kunnen worden? „Absoluut”, zegt Annelien Jonkman. Dat gevoel hebben wij als vriendinnen al heel lang.” Ook de locoburgemeester van Tel Aviv, Mehereta Baruch-Ron, zou het „heel logisch vinden” als Ollongren „een belangrijk politica wordt”. Afgelopen najaar spraken de twee elkaar over mogelijke samenwerking tussen hun steden.

Ze kent het spel

Zijn er zaken die Ollongren bij haar ambitie in de weg staan? Caroline Reeders: „Ik heb haar gevraagd: hoe kijk je aan tegen dat publieke deel van je werk? Want het gaat onvermijdelijk ten koste van de inhoud. Je profiel, je likeability, op de juiste plekken met de juiste mensen gezien worden… ze kent het spel, maar het zelf doen is iets anders.”

Sommige mensen betwijfelen of Ollongren als bestuurder in Den Haag haar tanden kan laten zien. Debatteren met iemand als Wilders is van een ander niveau dan het verdedigen van je beleid in de Amsterdamse gemeenteraad, zo klinkt het. „Ze zou eens keihard tegen wat schenen moeten schoppen”, vindt parlementair verslaggever Dominique van der Heyde.

In oktober zat Ollongren aan tafel bij De Wereld Draait Door. Ze had voorgesteld asielzoekers te helpen met studeren en een baan te zoeken nog voordat ze een formele status als vluchteling hebben. Dat is tegen het rijksbeleid, dus nieuwswaardig. „Heb je haar gezien?”, vraagt vriendin Annelien Jonkman. „Zit ze daar tegenover Matthijs van Nieuwkerk. Ze had het hele verhaal al in haar hoofd wat ze wilde vertellen. Dat komt er dan ook uit, niet meer en niet minder, hè.”

Kajsa Ollongren samen met burgemeester Van der Laan en Neelie Kroes. Foto ANP / Robin van Lonkhuijsen

Haar kalmte wordt wel voor afstandelijkheid aangezien. Een misverstand, zeggen degenen die haar goed kennen, want ze stuurt berichtjes naar iemand die het moeilijk heeft, praat mannen onder tafel met haar voetbalkennis, is humoristisch en was swept off her feet door haar eerste vriendinnetjes.

Ollongren verandert van mening

Directeur Birgit Donker van het Mondriaan Fonds ontmoette de cultuurwethouder voor het eerst toen ze met een paar anderen uit de sector op het stadhuis was uitgenodigd om over het kunstenplan te spreken. Ollongrens idee was: een nieuw fonds gaat het kunstenplan nieuwe stijl uitvoeren. Donker: „Ze was diplomatiek en keek of iedereen aan bod kwam. Aan het eind vroeg ze aan de mensen die zich niet zo luid hadden laten horen: ‘Heb jij wel kunnen zeggen wat je wilde?’”

En wat nog beter was: de wethouder had gelúísterd. „Verschillende mensen adviseerden haar om niet een heel nieuw fonds op te tuigen, maar de Amsterdamse Fonds voor de Kunst daarvoor in te richten. Dat heeft ze nu gedaan.” Hester Alberdingk Thijm vindt dat economie en cultuur perfect in Ollongren samenkomen.

Tegenover het ‘drukte-in-de-staddossier’ had Ollongren aanvankelijk een wat laconieke houding – een die D66-politici vaker wordt aangewreven. Zij hebben niet zo gauw last van gewone-mensenproblemen. Dat geeft hun die prettig onverstoorbare redelijkheid als anderen al opgewonden raken. Maar voor een politicus kan opwinding ook functioneel zijn. 

Burgemeester Van der Laan trekt nog een lijn: erbovenop-afstand. En op dat spectrum kan Ollongren nog wat opschuiven naar ‘meer erbovenop’.

„Ze moet als verantwoordelijk wethouder naar voren stappen in de kwestie van de drukte.”

Alberdingk Thijm las ook dat haar overbuurvrouw was teruggekomen op haar standpunt. „Door de fietsfile – haha. Maar dat tekent haar”, vindt zij. „Kajsa is geen politieke wezel.”