Het grimmige verhaal van Sjostakovitsj had toch meer speelsheid verdiend

Componist Dmitri Sjostakovitsj in Parijs in 1958. Foto Georges Menager/Getty Images

Zijn hele carrière heeft de componist moeten buigen voor het regime van de communistische heilstaat waarin hij is opgegroeid. Veel naasten en kennissen zijn door dat regime omgebracht, maar de componist niet. Pas tegen het eind van zijn leven herkent hij ‘de definitieve, onweerlegbare ironie van zijn leven’: ook hem hebben ze vermoord, juist door hem in leven te laten.

Die componist is Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975), en hij is de hoofdpersoon in de nieuwe roman van Julian Barnes (1946), Het tumult van de tijd. Niet de muziek staat centraal, maar Sjostakovitsj’ relatie met de Sovjet-Russische machthebbers. ‘De kunst is van het volk’, had Lenin gedecreteerd. Kunst was een wapen van en in de revolutie, te belangrijk om te worden overgelaten aan kunstenaars. En wanneer je bij het bewind uit de gratie was, liep meteen je leven gevaar.

Barnes concentreert zich op drie belangrijke momenten in de relatie tussen Sjostakovitsj en de machthebbers. De eerste aanvaring is meteen de gevaarlijkste. Sjostakovitsj heeft in de jaren dertig veel succes met de opera Lady Macbeth uit het district Mtsensk, maar wanneer dictator Stalin een uitvoering bijwoont, wordt de opera kort daarna in de Pravda neergesabeld, in een artikel met de titel ‘Chaos in plaats van muziek’ (zo luidt tenminste de gangbare vertaling. Vertaler Vlek geeft ‘Warboel in plaats van muziek’). Het gerucht gaat dat Stalin zelf heeft meegeschreven aan het artikel. Sjostakovitsj is uit de gratie en moet zich niet lang daarna melden bij de Geheime Dienst, waar hij hoort dat hij betrokken zou zijn bij een samenzwering om Stalin te doden.

De componist weet nu dat ze hem elk moment ’s nachts kunnen komen ophalen. Om de slaap van vrouw en kind niet te verstoren, pakt hij elke nacht een koffertje met eerste levensbehoeften en gaat hij bij de lift staan wachten op het arrestatieteam. Een aangrijpend beeld, en Barnes begint er zijn roman mee. De agenten komen niet, op een of andere manier is hij de dans ontsprongen.

Maar het regime laat hem niet met rust. Kort na de Tweede Wereldoorlog wordt Sjostakovitsj door het regime beschuldigd van formalisme, een doodzonde in een land waar componisten geacht worden het volk te voorzien van vaderlandslievende socialistisch-realistische muziek. Zijn docentschappen worden hem ontnomen en hij wordt gedwongen in het openbaar een verklaring af te leggen waarin hij belooft voortaan de partijlijn te volgen.

Alsnog een pact met de duivel

De laatste confrontatie komt na de dood van Stalin. Onder Chroesjtsjov is er sprake van meer ontspanning, Sjostakovitsj wordt gevierd, ontvangt prijzen in binnen- en buitenland, maar juist daardoor dreigt misschien wel het grootste gevaar: het verliezen van wat hem rest van zijn integriteit. Hij wordt onder druk gezet lid van de Partij te worden, iets wat hij altijd heeft weten te vermijden. De duivel die hem zijn hele leven op de hielen heeft gezeten, dwingt hem tot een pact, en hij tekent.

Het tumult van de tijd is een studie over de verhouding tussen kunstenaar en dictatuur, een studie over hoe ver je moet en kan gaan om je huid (en de huiden van je dierbaren) te redden. Confronterende thema’s, maar ondertussen zou je willen dat Barnes zich meer vrijheden had gepermitteerd. Veel passages komen neer op het navertellen van biografische informatie, waarbij Barnes sterk leunt op de (keurig als bron vermelde) biografie van Elizabeth Wilson en de (niet onomstreden) herinneringen van Sjostakovitsj, die door Salomon Volkov zijn opgetekend in Getuigenis (1979). De veelal korte paragrafen, gescheiden door dubbele witregels, geven de tekst een nadrukkelijkheid mee die op den duur voor eentonigheid zorgt, een sonore dreun die goed bij het onderwerp past maar toch een beetje gaat vervelen.

Je mist de speelsheid en inventiviteit van Flauberts papegaai, om een ander boek te noemen waarin Barnes zich in het leven van een kunstenaar verdiept. Natuurlijk, het thema van Het tumult van de tijd is grimmig, maar speelsheid en inventiviteit zijn niet voorbehouden aan vrolijke onderwerpen.

Ook in zijn zwartste boek, het kort na de dood van zijn vrouw geschreven Hoogteverschillen, gaat Barnes op inventieve wijze met zijn stof om, door verbanden te leggen tussen zaken die schijnbaar niets met elkaar te maken hebben. Het tumult van de tijd mist de verrassing van Barnes’ beste boeken.