Nieuw: rechters die zich afkeren van de politiek

Wat moet je denken van een staatsmacht die zegt dat ze tot na 2018 door de politiek geheel met rust gelaten dient te worden? Die iedere vorm van verandering te veel vindt en bezuinigingen ‘ontoelaatbaar’. En die dat onderbouwt met zijn „essentiële rol in de democratie”.

Tsja. Enerzijds deins je geïntimideerd terug; dit is immers de Rechtspraak die spreekt, deze week via een enquête. Zij bezetten de enige positie in Heksenketel Nederland waar het gezag vanzelf spreekt. Anderzijds: wie durft zich zo pontificaal boven de politiek en dus de burger te stellen als het om zichzelf gaat?

Het is in Den Haag vrij druk met instituties die hun functie in de rechtsstaat verdedigen, en hun budget. Maar ik ken er geen die betwisten dat de politiek überhaupt over hen gaat. Staatsrechtelijk komt dat overigens niet uit de lucht vallen. De rechtspraak is onafhankelijk en heeft het laatste woord. De meerwaarde van de rechter is dat zij geen onderdeel uitmaakt van het bestuur, maar juist het tegenwicht vormt. De rechter als hoeder van de burgerrechten, beschermer van de constitutionele waarden en laatste toevlucht voor de burger.

Maar zó hard de hakken in het zand, dat is ook een stijlbreuk. In de praktijk doen politiek, bestuur en rechtspraak eerder een evenwichtsoefening. De rechtspraak corrigeert, waarna ‘de politiek’ zich kan aanpassen. Dat zorgt regelmatig voor wrijving, maar de deur wordt nooit dicht gegooid. En dat is toch wat deze groep rechters, ongeveer eenderde van het totaal, lijkt te doen. Wie de commentaren leest die sommigen achterlieten bij de enquête, ruikt een duidelijke schroeilucht. Er wordt gezegd dat de rechtspraak geheel zélf het gewenste budget moet vaststellen, met alleen nog de Rekenkamer als controleur. Ongeveer zoals de Staten-Generaal het eigen budget vaststelt. Een bevoorrechte positie bij de schatkist, buiten mededinging als het ware.

Dat rechters zich afkeren is nieuw. Tot nu toe gold de boosheid vooral de eigen organisatie: de Raad voor de Rechtspraak en de al te gehoorzame presidenten. De bezuinigingsopdracht die de rechtspraak krijgt, dienen zij nu zelfs ‘terug te geven’. Tsja. En wat gebeurt er daarna? Moeten er VN-blauwhelmen komen om te bemiddelen tussen rechtspraak en burger/politiek? Is dat niet wat, eh, onvolwassen? Of misschien wel lichtelijk verwend?

Nogal wat rechters zeggen de rechtspraak van onafhankelijke staatsmacht te zien afglijden naar een doorsnee uitvoerende dienst, à la de fiscus of het UWV. Van magistraten met eigen staatsmacht voelen zij zich afgewaardeerd tot beslisambtenaren met productieplicht en functiegesprek. Radertjes in een anonieme uitvoeringsmachine, waar ze met dossierkarretjes in rijksgebouwen naar flexplekken moeten zoeken.

Tegen de burger zeggen zij dus nu dat er geen cent mag worden bezuinigd en geen enkele verandering meer welkom is. Dat getuigt ook niet van veel inzicht in wat er elders gebeurt. Van werkelijk iedere burger wordt flexibiliteit en veranderingsgezindheid verwacht. En wel permanent. Heus, niemand is zeker van zijn budget, inkomen of toekomst.

Ik neem graag aan dat er een vertrouwenscrisis is en er veel frustraties zijn. Maar als je nu een onafhankelijke staatsmacht bént, is er ook niks op tegen als je je zo gedraagt. Rechters die klagen over te weinig organisatorische speelruimte, tijd voor reflectie, of invloed op het zittingsrooster – neem dat dan gewoon. Waarom neemt men niet zelf het heft in handen? Repareer zelf je digitale achterstand. Bepaal je professionele standaarden en trek daaruit dan ook conclusies. Vraag je ook zelf af of het budget naar zoveel mogelijk (deels lege) gerechtsgebouwen moet in alle regio’s. Of dat een zichtbare, toegankelijke rechtspraak, dichtbij de burger, wellicht ook sneller en goedkoper digitaal te realiseren is? De tijden veranderen namelijk vrolijk verder. Ook als de rechters alle luiken hebben dicht geslagen.