Lekker wroeten in de psyche van Edward Snowden

(38) begon zijn acteercarrière in GTST en brak door met de film Lek (2000). Daarna speelde hij in talloze films en series, zoals All stars en Volle maan. Vanaf 4 februari is hij op toneel te zien als klokkenluider Edward Snowden.

Foto Andreas Terlaak

‘E

en rare snijboon – ik vond Edward Snowden meteen interessant. Met de precieze inhoud van wat hij onthulde was ik niet zo bezig. Dat idee van afgeluisterd worden, gróót schandaal; dat was een overzees probleem. Mijn vrouw Annelieke zei een paar jaar geleden al: Cas, je moet je cameraatje afplakken. Dan lach ik: gutgut, ze heeft weer iets gelezen. Klap ik m’n laptop open, heeft ze hem inderdaad afgeplakt. Nu denk ik: nou, daar zat toen wel wat in. Sinds ik dit stuk repeteer, schrik ik me elke dag de pleuris, zonder overdrijven. Het wordt me steeds duidelijker hoe heftig die Amerikanen te werk zijn gegaan. En Nederland óók. Ik heb lang gedacht: och, dat is toch voor de goede zaak, en dat zal ook wel, maar waar ik me kapot van schrik: Google, Apple, Facebook, dat zijn Amerikaanse bedrijven, en de NSA heeft toegang tot die bedrijven. Dat betekent dat ze ook al mijn mail, livechats en wetransfers kunnen zien. En dat is nog maar het begin; het wordt steeds gekker.”

Kunstmest

„In Amerika werd een gezin gearresteerd en dagenlang verhoord, omdat de man kunstmest en spijkers had gekocht en de vrouw een snelkookpan – ingrediënten die de daders van de terreuraanslag in Boston bij hun bommen hadden gebruikt. Zij waren volstrekt onschuldig, maar er zit een filter op je zoekgedrag, alles wordt gekoppeld en dan gaat het tak-tak-ták! Mensen die hier echt goed inzitten, hebben al geen iPhone meer. Ik heb er twee; ik ben vergroeid met die telefoons. Maar ik word wel langzaam zenuwachtig. Niet eens zozeer over inlichtingendiensten maar wel over mensen die kwaad willen, en je in de val lokken. Het is allemaal zo kwetsbaar en zo makkelijk te kraken. Of wat dacht je van servers die jouw zoekgeschiedenis doorverkopen? Als mijn oom kanker heeft, en ik google veel op ‘kanker’, kan een zorgverzekeraar die informatie straks misschien kopen, en heeft dat consequenties voor mijn zorgverzekering. Klinkt vergezocht, maar het schijnt in Amerika al te gebeuren. Dat vind ik echt scary. Het repeteren van dit stuk is daarom voor mij een soort rollercoaster: gebeurt dit écht? Is dit wáár? En als zelfs Merkel wordt afgeluisterd, wie gaat ons dan beschermen?”

Paaldanseres

„In Amerika geldt zo’n Snowden nu als staatsvijand die zijn leven lang de bak in moet. In Europa, en Nederland vooral, vinden we zo iemand een held. Ik vind het dapper en belangrijk wat hij heeft gedaan. Maar nu ik hem speel, is de grote vraag wel: why? Waarom geef je je hele leven daarvoor op? Een lekker leven op Hawaï, met een vet leuke vriendin – een paaldanseres, voor een computernerd helemaal niet gek – een goed salaris, mooi huis. Hij was 29, had zijn hele leven nog voor zich. Wáárom doe je dit? Voor de goeie zaak? Dat is maar één kant van het verhaal. Hij is technisch zo slim, hij had het anoniem kunnen doen en nooit betrapt hoeven worden. Maar nee, hij kiest ervoor zich bekend te maken – verbrandt alle schepen achter zich en kan nooit meer naar huis. Hij heeft het er uiteindelijk redelijk vanaf gebracht, maar dat is relatief, want speelbal zijn van Poetin lijkt me geen benijdbare situatie.”

Wroeten

„Voor mij als acteur is het leuk om in zijn psyche te wroeten. In het stuk kijken we ook naar het leven vóór zijn daad, zijn er aanwijzingen te vinden voor waarom hij dit zou willen? Ik ga niet te veel weggeven, dan moet je maar naar het stuk komen kijken. Maar er zit bij hem ergens een deuk. Gebrek aan erkenning speelt een rol. Bewijsdrang: hij wil de wereld verbeteren, een soort Che Guevara zijn. Hij is gedesillusioneerd, maar de manier waarop hij dat formuleert is typisch: hij gaf Obama een kans, maar die stelde hem teleur. De president stelde hém teleur! Dat is behoorlijk narcistisch. En hij is ijdel: hij wil dat zijn naam, Edward Joseph Snowden, gebeiteld staat in de Amerikaanse geschiedenis. Klokkenluider van de eeuw wil-ie zijn. Heel veelzeggend vind ik het dat hij na zijn grootse daad geen enkel plan heeft. Hij heeft jarenlang alles tot in de puntjes voorbereid, documenten gestolen, gespaard, zijn vertrek gepland, maar nadat hij die bom heeft laten vallen, had-ie verder géén idee. Wat ga je nu doen? Eh, in Hongkong mijn uitlevering aanvechten?”

Giecheltje

„In Citizenfour, de documentaire die Laura Poitras over hem en zijn onthullingen maakte, is Snowden overwegend stoïcijns. Maar op het moment dat journalist Glenn Greenwald vertelt dat over drie uur het filmpje op de Guardian-site verschijnt waarin hij zijn identiteit onthult, verandert hij even. Dan barst hij in een paniekerig lachje uit, een raar soort giecheltje. Hij draait zich naar het raam, en kijkt even naar buiten. En dan lijkt hij te denken: nu kan ik nog naar deze argeloze wereld kijken. Maar over drie uur kijkt iedereen naar mij. Hij weet: straks is mijn leven voorbij, kan ik nooit meer terug naar huis, en misschien staat er zo in de hotellobby wel een vent met een kalasjnikov en die knalt me overhoop. Hij weet dat het komt, maar niet wát er komt. Ik ga Snowden op toneel niet imiteren, maar dat moment wil ik precies zo in de voorstelling.”

Keizersnee

„Het enige waarmee ik dat in de verte een béétje kan vergelijken is het moment dat ik de geboorte van mijn dochter – met een keizersnee – in mijn agenda zette. Ik moest er wat werk voor afzeggen, dingen verzetten, heel raar. En dan komt die laatste nacht: de laatste keer dat je gaat slapen zonder dat je de verantwoordelijkheid hebt voor het leven van iemand anders. En dat duurt de rest van je leven! Nu kun je je op het vaderschap best voorbereiden, maar bij zo’n eerste ben je toch een soort loslopend wild. Mannen weten het dan echt ook even niet hoor.”

Sexy thriller

„Een jaar of acht geleden had ik een dipje van het spelen, het vuur was eruit; een soort dertigerscrisis. Toen ben ik bedrijfskunde gaan studeren. Het idee is ooit een eigen theater te runnen, met goeie horeca erbij, en zelf ook toneel te gaan produceren. Ik heb het geprobeerd met Venus in Fur, een steengoeie, sexy thriller waar ik de rechten van had gekocht. Maar de schouwburgen in Nederland zijn zwaar conservatief, die willen alleen Huub Stapel en Bram van der Vlugt. Ik kreeg het niet verkocht, en nu gaat het DeLaMar die voorstelling doen. Klote, ja. Maar het mooie is wel dat ik daardoor beschikbaar was voor Snowden.”

Ranking the Stars

„Of dit de rol van mijn leven is kan ik niet zeggen. Het is ook gewoon weer een stukkie. Ik heb een paar verbouwingen lopen, en ik verschil niet zoveel van de aannemers: ik bekijk mijn werk per project. Natuurlijk doe je wel eens iets stoms: ik zat bij Ranking the Stars, prima dat het er is, maar totaal niet mijn programma, en toen wist ik: zo, ik zit hier echt alleen omdat ik er drieduizend euro voor krijg. Dat doe ik nooit meer. Maar deze business is vallen en opstaan en hard werken, en veel hangt af van toeval en geluk. Wat voor mij altijd vaststond was dat ik niet bij een gezelschap wilde.

„Ik zal nu wel weer het hele ensembletoneel over me heen krijgen, maar soit: vijftien jaar bij dezelfde club, met dezelfde regisseur, is toch niet meer van deze tijd? Dat lijkt me een gevangenis. Ik leer in elk geval het meest van verschillende regisseurs, nu weer van Dick van den Heuvel. Dat is steeds weer spannend. Bij toneel sta je echt in je blote kont, jij moet die kar trekken, anderhalf uur, jij moet elke avond opnieuw die berg op. De verantwoordelijkheid is groot. Dat is intens, en doodeng, maar prachtig.”