De vier zorgen van Davos

De vierde industriële revolutie komt eraan en gaat veel overhoop halen. Daar is iedereen op het World Economic Forum het wel over eens. Problemen zijn er ook. Waar maken de machtigsten der aarde zich zorgen over?

Davos deze week. Vroege paneldiscussie in congrescentrum.

De oogjes van de deelnemers aan de jaarvergadering van het World Economic Forum (WEF) in Davos worden steeds kleiner. Hoe langer de week duurt, hoe meer pijn de wekker doet. De hoogleraren, toppolitici, ondernemers en bestuursvoorzitters die aan de vergaderingen meedoen puffen steeds vaker uit in de leunstoelen in de lobby, starend op hun smartphone. Niet zo vreemd, na ruim drie dagen intensief zakendoen, borrelen en discussiëren over de wereldproblemen. Ze gaan door tot zaterdagavond.

Door de enorme hoeveelheid informele ontmoetingen en sessies die niet op het officiële programma staan, is het lastig om te overzien waar het achter gesloten deuren allemaal over gaat. Maar de publieke agenda met als thema ‘de vierde industriële revolutie’, is in paneldiscussies en wandelgangen de rode draad. De meeste deelnemers lijken het erover eens dat er een ongeëvenaarde golf aan technologische veranderingen op ons afkomt: robots, kunstmatige intelligentie, geavanceerde hersenwetenschap, genetica, nieuwe materialen, nieuwe energiebronnen, nanotechnologie, quantumcomputers en meer. Het optimisme daarover is groot: tot nu toe heeft technologische vooruitgang namelijk veel welvaart gebracht. En de gepriviligieerde mensen die in Davos rondlopen hebben bovengemiddeld goede kansen om van de veranderingen te profiteren.

Maar de zorgen over de gevolgen van die snelle veranderingen zijn ook groot. Vier vallen extra op.

1We worden veel ouder

Technologische veranderingen kunnen er binnenkort voor zorgen dat mensen veel gezonder en langer gaan leven. De Nobelprijswinnende hoogleraar genetica Elizabeth Blackburn acht het waarschijnlijk dat we met behulp van genetica en big data allerlei ouderdomskwalen gaan verhelpen en voorkomen, waardoor de levensverwachting dramatisch zal stijgen. „100 Jaar oud worden zal geen uitzondering meer zijn.”

Langer leven zullen veel mensen een prima vooruitzicht vinden, maar beleidsmakers hebben zorgen over de vraag hoe de samenleving en de economie eruit gaat zien als mensen massaal ouder dan 100 worden. Wat moet er gebeuren met de pensioenleeftijd? Hoe gaan mensen hun carrières inrichten als ze veel langer de tijd hebben? Hoe gaat het zorgsysteem om met al die ouderen? Gaan ze vaker scheiden omdat huwelijken niet gebouwd zijn op zo lang bij elkaar blijven? Een veel oudere bevolking roept ook allerlei vragen op over economische groei, aangezien landen met een vergrijzende bevolking tot nu toe vaak stagneren.

Maar ook op dit gebied is er sprake van grote verschillen in de wereld. In veel Afrikaanse landen is de bevolking juist nog erg jong, is de bevolkingsgroei nog steeds heel hoog, en zijn er nog altijd problemen met voedselzekerheid. Daar is het vooral de vraag hoe we al die mensen gaan voeden als ook zij langer gaan leven. Bestuursvoorzitter Satya Nadella van Microsoft denkt dat technologie daarbij kan helpen. „Juist in de landbouw kunnen technologieën als sensoren, big data en kunstmatige intelligentie enorme winst opleveren.”

2 De ongelijkheid groeit

In een maandag verschenen rapport voorspelt het WEF dat er in de komende vijf jaar netto vijf miljoen banen zullen verdwijnen door snelle technologische veranderingen, bijvoorbeeld kunstmatige intelligentie die taken van menselijke werknemers gaat overnemen. Banen van vrouwen zijn kwetsbaarder dan die van mannen. Ook zijn de gevolgen van deze robotisering niet eerlijk verspreid over sociale klassen, noch tussen arme en rijke landen. Als mensen geen baan hebben, hebben ze minder geld en dus ook minder toegang tot allerlei andere technologieën. Dat kan een vicieuze cirkel worden. De Wereldbank waarschuwde daar eerder deze week ook al voor.

Zelfs Nadella van technologiebedrijf Microsoft is bezorgd over een groeiende digitale kloof. Hij kondigt aan dat Microsoft een miljard dollar (zo’n 920 miljoen euro) aan cloudcomputerdiensten ter beschikking stelt aan armoedebestrijding en het voorkomen van ongelijkheid.

Maar met clouddiensten zijn de problemen niet opgelost. De Amerikaanse vice-president Joe Biden roept in een speech op om sociale stelsels grondig te herzien om de opbrengsten van de technologische vernieuwing eerlijker te verdelen. Noordwest-Europa geldt in Davos als schoolvoorbeeld van hoe je ongelijkheid door de technologische revolutie kunt verkleinen.

De Nobelprijswinnende econoom Christopher Pissarides haalt Nederland aan als voorbeeld voor de rest van de wereld als het gaat om goed voorbereid zijn op de gevolgen van robotisering. Dat vanwege onze goede sociale zekerheid, en het feit dat Nederlanders erin slagen om parttime werken te combineren met een hoge productiviteit en relatief veel levensgeluk. Die ervaring komt van pas als er minder werk voor mensen over blijft.

De Deense minister voor groei mag in Davos een succesverhaal vertellen over het Deense stelsel van zogeheten flexicurity, een combinatie van een flexibele arbeidsmarkt, bijscholing en een sociaal vangnet om mensen die werkloos worden door automatisering weer aan de slag te krijgen. „Maar het is de vraag of dat soort systemen ook op lange termijn voldoende zullen zijn”, zegt MIT-hoogleraar digitale economie Erik Brynjolfsson. Volgens hem gaan ontwikkelingen in kunstmatige intelligentie de laatste maanden zo snel dat het erop lijkt dat computers binnenkort op nog veel grotere schaal menselijke arbeid overbodig gaan maken. De oplossing? Veel academici hier zijn positief over het idee van een basisinkomen voor iedereen, of varianten daarvan. Politici zijn een stuk minder enthousiast.

3 Europa kraakt

Hoewel de beurzen de afgelopen week bezorgder waren over China, is juist Europa in Davos het grootste zorgenkindje. „Europa staat op een cruciaal omslagpunt”, is het thema van een sessie, en alle deelnemers zijn het daarmee eens – van de hoge buitenlandvertegenwoordiger van de EU Federica Mogherini tot de Franse minister van Economische Zaken Emmanuel Macron. Europa worstelt met allerlei crises: van de dreigende uittreding van Groot-Brittannië tot het vluchtelingenprobleem en terrorisme. Maar net als de problemen blijken ook in Davos opnieuw de politieke tegenstellingen enorm, een oplossing is niet gevonden.

Wat al deze aandacht voor die diverse crises ook betekent: de leiders van Europa kunnen zich daardoor minder bezig houden met de belangrijke politieke vragen die de vierde industriële revolutie met zich meebrengt. Komt Europa wel genoeg mee met de technologische veranderingen? Vernieuwen we genoeg? Hoe goed zijn Europese landen voorbereid op verregaande robotisering? „Daar mag in Europa inderdaad meer over worden nagedacht”, zei premier Mark Rutte daarover donderdag tegen NRC. Toomas Ilves, president van Estland (dat digitaal vooroploopt) voegt daar in een paneldiscussie aan toe: „Als Europa zijn zaakjes niet heel rap op orde krijgt, gaan we echt achterlopen en grote problemen krijgen.”

Europese Centrale Bank-president Mario Draghi probeert de conferentie nog wat op te vrolijken met een optimistisch verhaal over de Europese economie. En ook met de vaststelling dat de groei waarschijnlijk omhoog gaat door de stijgende overheidsuitgaven aan vluchtelingen. Maar of dat nou zulk goed nieuws is?

4 Vluchtelingen op drift

Een origineel onderdeel van Davos is een uitgebreide digitale ervaring waarbij de deelnemers zich virtueel kunnen onderdompelen in het leven van een vluchteling. Dat brengt de belevingswereld van de vluchteling misschien wat dichterbij. Maar een oplossing niet.

Er zijn vele oorzaken voor het vluchtelingenprobleem. Maar groeiende ongelijkheid, het feit dat informatie over vluchtroutes en opvang zich digitaal sneller verspreidt dan vroeger, en de geopolitieke machtsverschuivingen die het gevolg zijn van veranderingen in de energiemarkt versterken het probleem. Het vluchtelingenprobleem heeft dus indirect ook met de vierde industriële revolutie te maken, denken veel deelnemers aan de conferentie.

De Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble suggereert een grootschalig investeringsplan in de landen van herkomst, om daar de economie weer op te bouwen. „Dat zou moeten gaan om miljarden euro’s. Eén ding is zeker: deze crisis gaat ons veel meer kosten dan we eerder dachten.” De vergelijking met het Marshallplan, waarmee de Amerikanen fors investeerden in de wederopbouw van Europa in de jaren 40, wordt in de discussie met de zaal gemaakt. Zover wil hij zelf niet gaan maar ook Schäuble vergelijkt de situatie in Syrië met die van Duitsland na de Tweede Wereldoorlog. Maar de Duitse minister lijkt voor zijn grootse investeringsplan nog niet veel steun te hebben.

„Als er niet snel een oplossing komt, gaan landen eigen maatregelen nemen en komt de Europese samenwerking nog verder onder druk dan nu”, zegt buitenlandvertegenwoordiger Federica Mogherini. Het vluchtelingenprobleem is niet los te zien van de andere Europese crises, en ook niet los te zien van de andere gevolgen van de vierde industriële revolutie.

Anderzijds kan technologie wellicht juist helpen bij het oplossen van de problemen. Volgens hoogleraar Stuart Russell van de Amerikaanse Berkeley University kan kunstmatige intelligentie over niet al te lange tijd worden gebruikt om de grote vraagstukken van deze tijd op te lossen, waaronder mogelijk het vluchtelingenprobleem. Veel problemen zijn volgens hem op zijn minst deels rekenkundig op te lossen. „En als computers beter worden in bepaalde taken dan mensen, kunnen ze misschien ook met betere oplossingen komen dan wij nu kunnen.”