Bij jagers/verzamelaars is ‘onderwijs’ voordoen

Aka-moeder met zuigeling Foto Wikipedia

In kleinschalige samenlevingen van jagers en verzamelaars, voor zover ze nog bestaan, zijn over het algemeen geen scholen. Antropologen zijn het oneens over de vraag of daar toch wordt onderwezen. Eén opvatting luidt dat in dergelijke gemeenschappen wel sprake is van leren, maar niet van onderricht. Kinderen zouden zich de voor overleving noodzakelijke kennis en vaardigheden eigen maken door op te letten en volwassenen na te doen. Maar die laatsten zouden kinderen geen ‘les geven’.

De Amerikaanse antropoloog Barry Hewlett, verbonden aan Washington State University, doet al jaren veldonderzoek bij de Aka, jagers en verzamelaars in de bossen van Centraal-Afrika. Hij beschrijft deze week in de Proceedings of the Royal Society hoe vaders en moeders zich wel degelijk inspannen om hun kinderen van alles bij te brengen.

Aka leren al op jonge leeftijd hoe te jagen en verzamelen in het bos. Ouders leren peuters, nog voor die leren lopen, hoe kleine, puntige graafstokken te gebruiken, kleine speren te gooien, met scherpe metalen miniatuurbijltjes te werken en kleine mandjes te dragen. Allemaal door het voor te doen. Kinderen bouwen speelhutten en doen de dansen en liederen van de volwassenen na. Als ze drie of vier jaar oud zijn, kunnen ze al een maaltijd koken op een vuur. Met tien jaar kunnen kinderen, als dat nodig is, alleen wonen in het bos. Tegen die tijd kennen zij ook honderden planten en dieren bij naam en beheersen zij alle belangrijke vaardigheden om te overleven, behalve jagen op olifanten. Aka-kinderen, schrijft Hewlett, zijn leergierig en ouders nemen de tijd om hun van alles bij te brengen.

De controverse over de vraag of er in kleinschalige samenlevingen zonder scholen nu wel of niet wordt ‘onderwezen’ komt vooral neer op een definitiekwestie. Antropologen die onderricht gelijkstellen met een ‘schoolse’, geformaliseerde vorm van instructie ontkennen dat er in die samenlevingen sprake is van onderwijs. Degenen die onderricht definiëren als ‘voordoen’ en ‘uitleggen’, gericht op de overdracht van kennis en vaardigheden, zoals Hewlett, stellen vast dat dit wel degelijk gebeurt.