Eerbetoon aan een toneelgodfather

Toneelschrijver Lars Norén bracht met En geef ons de schaduwen een hommage aan toneelheld Eugene O’Neill. Dat stuk wordt nu door de Zweedse toneelgroep Dramaten gespeeld in de Stadsschouwburg in Amsterdam.

Scenes uit En geef ons de schaduwen. Met projectie van een zwart-witfoto van O'Neill en Carlotta in de jaren dertig.

Een twaalfjarige jongen ziet in de schouwburg van Stockholm een toneelstuk dat ruim drie uur duurt. Het is voor hem een „duizelingwekkende ervaring”, zoals hij later zal zeggen. Het gaat over een aan alcohol verslaafde vader en een door morfine verdoofde moeder, over opstandige zonen en leven op hotelkamers, en dit alles gedrenkt in een sfeer van bijtende ruzie.

De kleine jongen heet Lars Norén, die zal uitgroeien tot de grootste hedendaagse toneelschrijver van Zweden. Het is 1956 en de voorstelling heet Lange dagreis naar de nacht (Long Day’s Journey Into Night) van de Amerikaanse toneelschrijver Eugene O’Neill (1888-1953). Voor Norén is de herkenning groot: ook zijn ouders zijn verslaafd en hijzelf is in 1944 geboren op een hotelkamer, net als de hoofdpersoon uit Lange dagreis, vader James Tyrone. In de schouwburg van Stockholm ontdekt de jonge Lars dat het gezin allesbehalve een veilige haven is, eerder een hel.

Deze theatervoorstelling legt de kiem voor Noréns toneeloeuvre, dat inmiddels zo’n dertig stukken telt waarvan er vele ook in Nederland zijn opgevoerd. In de jaren tachtig bereikte de aandacht voor Norén een ongekend hoogtepunt met legendarische voorstellingen als Nacht, moeder van de dag, Een soort Hades, Demonen en De moed om te doden. Toevallig was dat ook de tijd dat O’Neill een revival beleefde.

Even plots als de belangstelling opkwam voor Norén ebde die weer weg, alsof de toeschouwers én regisseurs opeens geen heil meer zagen in zijn uren durende voorstellingen vol verbaal vuurwerk, relatietoestanden, zielenood en wederzijdse kwelling. Nu is Norén opeens weer terug met voorstellingen als Stilte en een nieuwe versie, door regisseur Thibaud Delpeut, van Een soort Hades. Dit najaar brengt regisseur Marcus Azzini Demonen uit en het koninklijke gezelschap Dramaten uit Stockholm komt in de Amsterdamse Stadsschouwburg met En geef ons de schaduwen.

Zonder O’Neill geen Norén, dat beseft de Zweed volop. Bij wijze van hommage aan de godfather van het Amerikaanse theater schreef hij in 1991 En geef ons de schaduwen, later omgedoopt tot kortweg O’Neill. Het is een prachtig voorbeeld van biografisch toneel, geïnspireerd door de personages en de handeling van Lange dagreis. Hoofdpersonen zijn O’Neill zelf, zijn derde vrouw Carlotta en twee zonen uit een eerder huwelijk, Eugene jr. en Shane.

De Zweedse regisseur Eirik Stubø, artistiek directeur van Dramaten, is verantwoordelijk voor deze versie: „Schrijver Lars Norén vroeg me om zijn tekst Och ge oss skuggorna vooral als ingetogen eerbetoon aan O’Neill te ensceneren”, zegt Stubø. „Al zijn werk is hevig en psychologisch realistisch, met heftige confrontaties in de familie. Tussen vaders en zonen. Tussen stiefmoeders en dochters. Maar En geef ons de schaduwen is warmer van toon en laat, behalve felle confrontaties tussen vader Tyrone en zijn beide zonen, ook mededogen en vooral wederzijds begrip zien.”

Vooral in dat laatste ziet hij de reden tot de herleving van Norén: „Vroeger werd Norén vol pathos gespeeld, toeschouwers raakten helemaal murw. Theater als therapie, een soort Ingmar Bergman in het kwadraat. Nu is dat veranderd. Een jonge generatie regisseurs ontdekt een lichtere en speelsere Norén, niet zo Zweeds duister.”

Actrice Lena Endre speelt Carlotta, stiefmoeder van O’Neills zonen. Haar eerste woorden hebben een intrigerende mengeling van venijn en tederheid, wrevel en zorgzaamheid: „Je moet goed eten, Gene, als je wilt blijven leven. Alleen koffie is niet genoeg... Je weet hoe slecht je je voelt... Je bloeddruk en... Ik moet iets slikken om te kunnen slapen, omdat jij niet slaapt en mij wakker houdt.” Endre is ook in Nederland een bekende actrice; ze speelt zowel in de televisieserie Wallander als in de verfilming van de Millennium-trilogie. Het is indrukwekkend hoe ze met deze woorden de toon zet, nu eens temend en vleiend, dan ongenadig hard maar toch aldoor liefdevol. In haar stem en houding schuilt een fraai ingehouden verbittering: ze droomde van een gloedvol en meeslepend leven, en nu slijt ze met de toneelschrijver eenzame dagen in een afgelegen huis aan de Amerikaanse oostkust.

Örjan Ramberg in de rol van O’Neill is een imposante man die ongenaakbaar lijkt, maar geleidelijk laat zien dat hij gebroken en teleurgesteld is. Hij is, op latere leeftijd, zo goed als vergeten. Roem in theater vervliegt snel. Nieuwe toneelschrijvers als Tennessee Williams en Arthur Miller verdringen de Nobelprijswinnaar O’Neill van zijn ereplaats. Zelfs de première van Lange dagreis vond wegens gebrek aan belangstelling niet plaats in Amerika, maar in Stockholm, in Dramaten. Het was die wereldpremière die Lars Norén zag.

De titel En geef ons de schaduwen ontleent Norén aan een aantekening uit de nalatenschap van O’Neill. Aan het eind van zijn leven verbrandt hij elf toneelstukken. In zijn dagboek schrijft hij: „En geef ons de schaduwen.” Maar bij regisseur Stubø geen vuur. Hij laat Ramberg de stapel papieren verscheuren. Halverwege de uitvoering dwarrelen duizenden snippers papier over het toneel, als sneeuw. Voor O’Neill is dat als een verlossing. Wij kunnen er slechts naar gissen wat verloren ging. Gelukkig is er dit grootse stuk van Norén.