De meest Europese Rutte ooit

Bij het Europarlement toonde premier Rutte veel Europese ambitie. Voor zijn doen althans.

Premier Rutte voorafgaand aan zijn optreden in het Europees Parlement in Straatsburg, waar hij woensdag de prioriteiten van het Nederlandse EU-voorzitterschap toelichtte. Foto AFP

Het viel woensdag meteen op, dat premier Rutte het had over het door hem „zeer gewaardeerde Europees Parlement”. In 2014 typeerde hij de Europese volksvertegenwoordiging nog als „een feestcommissie op zoek naar een feest”. Maar toen stond Rutte niet in het middelpunt van de Europese belangstelling.

Europa is, zacht gezegd, niet het lievelingsonderwerp van Rutte. Hij loopt er het liefst met een grote boog omheen: het verwijt dat je eurofiel bent, is in Nederland snel gemaakt. Ruttes kijk op Europa, een visie wil hij het vooral niet noemen, is al jaren stabiel: een grote interne markt, waar Nederland als handelsnatie een goede boterham kan verdienen. Maar deze zes maanden is Nederland roulerend EU-voorzitter, juist nu Europa zucht en kraakt onder de vluchtelingencrisis. Wegduiken kan niet meer.

Woensdag moest Rutte voor zijn doen uitzonderlijk lang over Europa praten: in het Europarlement in Straatsburg lichtte hij de prioriteiten van het Nederlandse EU-voorzitterschap toe. De verwachtingen zijn hooggespannen, temeer omdat na Nederland Slowakije aan de beurt is. Dat land wil geen vluchtelingen opnemen, vecht dit zelfs aan. Kan of wil zo’n EU-voorzitter de kar trekken? Na Slowakije zit het piepkleine Malta aan het roer en in de tweede helft van 2017 het Verenigd Koninkrijk.

Als dat land dan nog EU-lid is tenminste. Het Brexit-dossier zit Europa flink in de weg. De Britse premier Cameron eist EU-hervormingen, anders kan hij naar eigen zeggen niet garanderen dat zijn land binnenboord blijft. Rutte is gebrand op een oplossing: voor Nederland is het Verenigd Koninkrijk van oudsher een belangrijke politieke en economische partner. De deadline voor een deal met Cameron is de eerstvolgende EU-top in februari, maar kan die gezien de escalerende vluchtelingencrisis worden gehaald?

Ruttes deadline

De druk op Nederland is dus groot. Rutte deed daar een schepje bovenop door zichzelf een deadline op te leggen. „Binnen zes tot acht weken” moet de instroom van vluchtelingen significant zijn gedaald. Anders komt Schengen, de vrij-reizenzone in de EU, echt in gevaar. Dan komt „plan B” in beeld, al wilde Rutte niet preciseren hoe dat eruit ziet. Hij wil zo’n alternatief ook voorkomen en beloofde zo snel mogelijk werk te maken van het in december gedane voorstel van de Europese Commissie om een Europese kust- en grenswacht op te richten. Nu is grensbewaking nog een nationale aangelegenheid.

Is de Europeaan in Rutte ontwaakt? Parlementsvoorzitter Martin Schulz prees zijn ambitie. Jean-Claude Juncker, de baas van de Europese Commissie, die zich steeds bozer maakt over het gebrek aan vooruitgang in de vluchtelingencrisis, leek aangenaam verrast door het optreden van de Nederlander. „De man kan gedachten lezen”, zei hij over Rutte. „Hij heeft precies voorgedragen wat wij graag willen.” Juncker stond zelfs meermaals zijn spreektijd aan hem af.

„Dit is de meest Europese Rutte die we ooit gehoord hebben”, zegt Bas Eickhout (GroenLinks). „Nou ja, vanuit Nederlands perspectief. Veel van mijn niet-Nederlandse collega’s vonden het een leeg verhaal.”

Vergezichten bleven ook ditmaal uit. Rutte vertelde over een gesprek aan tafel in zijn ouderlijk huis in 1979, tijdens de eerste directe verkiezingen voor het Europarlement. „Ik was twaalf, ik mocht dus niet stemmen, maar ik voelde dat er nogal wat aan de hand was.” Voor de generatie van zijn ouders draaide Europa immers vooral om ‘nooit meer oorlog’.

Voor jongere generaties gaat dat volgens hem niet meer op. „De werkelijkheid is dat veel mensen langzaam maar zeker sceptisch aan het worden zijn over Europa”, zei Rutte. Alleen „concrete resultaten” kunnen „terechte of onterechte irritatie” door ‘Brussel’ wegnemen. De interne markt moet daarom worden verdiept, vindt de premier. Economische groei, banen en pragmatisme als recept tegen het ongenoegen. „Europa moet weer relevant worden in het dagelijkse leven van mensen.”

De plenaire zaal morde wat over deze ‘minimalistische’ benadering. „Het versterken van de interne markt is niet genoeg”, zei Gianni Pittella, leider van de Europese sociaal-democraten. De EU, vindt Pittella, moet grote stappen zetten.

Belastingontwijking

Dat Rutte aanvankelijk niets zei over de strijd tegen belastingontwijking viel ook niet goed. Het is het paradepaardje van het Europees Parlement. Dat Nederland met zijn gunstige belastingklimaat andere EU-landen het brood uit de mond lijkt te stoten, stuit vooral in Straatsburg op veel kritiek.

Europees kampioen voetbal zal Nederland dit jaar niet worden, wreef de Belg Philippe Lamberts (Groenen) er nog maar eens in, maar „kampioen belastingontwijking” kan nog prima. „Voor een van de Europese oprichters is dat jammer.”

Rutte hoorde het aan en zette een sterke slotronde in. Hij haalde Churchill aan, om de altijd wat eurokritische Britten gunstig te stemmen. En hij bleek precies, met naam en al, te kunnen aangeven wie tijdens het debat wat gevraagd of gezegd had. Balsem op de ziel van het Europarlement, dat zich altijd wat miskend voelt. „Ik kan niet overal antwoord op geven, maar ik heb alles opgeschreven”, zei Rutte. „Dit debat heeft me geënthousiasmeerd.”

Het idee dat Rutte ooit harten gaat veroveren voor Europa, heeft Eickhout opgegeven. „Maar de afwezigheid van een groot ideëel masker kan ook een plus zijn. Hij kan de onpartijdige bemiddelaar spelen. Maar zelfs als hij het vertrouwen weet te winnen, blijft het de komende maanden een zware opgave.”

    • Stéphane Alonso