Europa durft Polen niet de maat te nemen

De verwachting was dat de Poolse premier dinsdag in Straatsburg de wind van voren zou krijgen. Maar alle prangende vragen zette ze naar haar hand.

De Poolse premier Beata Szydlo en links de Nederlandse minister Koenders dinsdag bij het debat in Straatsburg. Foto Vincent Kessler/Reuters

Het Europees Parlement zou haar door de wringer halen, zo was vooraf aangekondigd in de wandelgangen. Maar premier Beata Szydlo bleef dinsdag overeind tijdens een debat in Straatsburg over de Poolse rechtsstaat. Kalm legde ze uit waarom haar nieuwe regering bepaalde benoemingen heeft gedaan in de rechterlijke macht en de media. Zonder nationalistisch gegrom en met een onverwacht pro-Europees verhaal.

„Wij zijn Europeanen, en daar zijn we trots op.”

Zelfs Guy Verhofstadt, de nooit erg stille leider van de Europese liberalen, leek even van slag. „Ik dank u voor uw toon”, zei hij. „Ik zal proberen die te volgen, en geloof me, dat is niet gemakkelijk voor me.”

De zorgen over de door Warschau ingeslagen richting zijn niet weg. De effecten daarvan zijn al zichtbaar: bekende tv-journalisten zijn van de een op de andere dag van de buis verdwenen. Hun vervangers zijn de onlangs aangetreden regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) beter gezind. En de veranderingen bij het Constitutionele Hof zijn ingrijpend genoeg om de werking van dit sleutelorgaan te bemoeilijken. De Europese Commissie kondigde hiernaar vorige week een diepgravend onderzoek aan.

Problemen genoeg dus, maar Polen op de korrel nemen, daar voelen veel Europarlementariërs zich niet helemaal senang bij. Dat was vorig jaar wel anders: leiders als Alexis Tsipras (Griekenland) en Viktor Orbán (Hongarije) kregen toen in soortgelijke debatten in Straatsburg de wind van voren. Intussen heeft Europa er een grote vluchtelingencrisis bij. De spanning en onzekerheid die dit heeft losgemaakt, hing als een sluier over het debat.

Andere staten falen toch ook?

Want kun je Polen de maat nemen, terwijl er in Keulen ook een – veel acuter – probleem met de rechtsstaat lijkt te zijn? En wat te denken van het Griekse onvermogen om de eigen grenzen te bewaken? En begint de vergaande noodtoestand die Frankrijk heeft uitgeroepen na de aanslagen in Parijs niet ook zorgelijke vormen aan te nemen? Szydlo zette al deze prangende vragen slim naar haar hand.

„Zo veel tijd aan Polen besteden, terwijl Europa voor veel grotere problemen staat, dat lijkt me onnodig.”

Het Poolse charmeoffensief begon maandag al in Brussel. Daar ontmoette president Andrzej Duda Europees ‘president’ Donald Tusk, zelf ook een Pool. Tusk zit in een lastige spagaat. Als premier van Polen (2007-2014) was PiS zijn gezworen vijand, maar zonder steun van Warschau kan hij over anderhalf jaar fluiten naar zijn herverkiezing als voorzitter van de Europese Raad, het machtige gremium van EU-leiders. Het is hem heel wat waard dat de storm weer wat gaat liggen, ook omdat het jarenlang zorgvuldig door hem gekweekte imago van Polen als serieuze Europese speler in sneltreinvaart afbrokkelt.

Star Wars kwam voorbij

Toch was Tusk maandag uitgesproken. In een verwijzing naar Star Wars zei hij tegen sciencefictionfan Duda, dat „het echt nooit te laat is om naar de Lichte Kant van de Kracht te komen”. Hij waarschuwde ook voor „hysterie” in het Polendebat. Martin Schulz, de Duitse voorzitter van het Europarlement, sprak onlangs zelfs van de „poetinisering” van Polen.

Van hysterie was dinsdag geen sprake. Nou ja, bijna niet. Toen Szydlo wat sarcastisch opmerkte dat ze „weinig vragen” had gehoord en er dus ook „misschien geen probleem” was, ging Verhofstadt alsnog los. In een tweede debatronde wees de Belg op een door Warschau zelf gevraagd onderzoek door juristen van de Raad van Europa. Zal Szydlo daarvan de over een aantal maanden verwachte uitkomst respecteren? „We zullen er heel serieus naar kijken”, zei ze.

Maar het was uiteindelijk Frans Timmermans, die binnen de Europese Commissie over Fundamentele Rechten gaat, die zich het felst uitliet, alsof hij vond dat de Europarlementariërs het Szydlo wel erg gemakkelijk maakten. De sterke nadruk die Szydlo legde op het Poolse zelfbeschikkingsrecht, alsof iemand dat betwist, ergerde hem.

„Polen heeft op dit moment meer soevereiniteit dan het op enig ander moment in zijn duizendjarige geschiedenis heeft gehad, en dat is dankzij de EU.”