De rentree van Charlie Kaufman

De beroemde scenarist van ‘Being John Malkovich’ was een poos uit beeld. Maar hij maakt een glorieuze rentree als schrijver en co-regisseur van de bekroonde animatiefilm ‘Anomalisa’, te zien op IFFR.

Het poppetje van Michael Stone wordt in positie gebracht voor een frame in stopmotionfilmAnomalisa

‘Niemand wil me laten regisseren”, moppert Charlie Kaufman. Als de scenarioschrijver van fantasierijke films vol gedachtekronkels als Being John Malkovich (1999), Adaptation (2002) en Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) had hij groot succes. Maar zijn ambitie reikt verder dan alleen scenario’s. Hij maakte zijn regiedebuut acht jaar geleden met Synecdoche, New York, met Philip Seymour Hoffman als een theaterregisseur die geen onderscheid kan maken tussen zijn leven en zijn kunst. Die film bereikte een cultstatus, maar was met een geschatte opbrengst van 3 miljoen dollar – bij een budget van 20 miljoen – ook een dure flop.

Sindsdien komt Kaufman moeilijk aan de bak als regisseur. Hij kon de financiering niet rond krijgen voor de drie scenario’s die hij schreef sinds Synecdoche, New York en ook pilots die hij maakte voor televisie werden niet opgepikt. Kaufman: „Ik ben druk bezig, dat is het probleem niet. Maar het is heel moeilijk om projecten van de grond te krijgen. Sinds de financiële crisis van 2008 is Hollywood een stuk conservatiever. De industrie is echt veranderd. Het wordt wel gezegd dat we nu een soort gouden tijdperk van televisieseries beleven, maar ik weet niet of de tv-wereld echt zo avontuurlijk is als ze zelf graag wil denken. De kwaliteit van televisieseries is vaak hoog, maar echt vernieuwende televisie zie je maar zelden.”

Kaufman staat erop dat hij zelf de regie voert bij de films naar zijn eigen scenario’s. „Dat blijkt een obstakel te zijn. Niemand zegt dat recht in mijn gezicht. Maar ik weet zeker dat ik meer gedaan krijg als ik niet zou eisen dat ik zelf regisseer.”

Met de kleine, ijzersterke stopmotionfilm Anomalisa, die hij samen met de jonge animator Duke Johnson regisseerde, omzeilde Kaufman de blokkades in Hollywood. De film, te zien op IFFR, was de meest besproken film op het filmfestival van Venetië, waar hij de Zilveren Leeuw ontving (de tweede prijs). Anomalisa, deels gefinancierd via crowdfunding op Kickstarter, is ook genomineerd voor de Oscar voor beste animatiefilm.

De film, gebaseerd op een theaterstuk van Kaufman uit 2005, gaat over een succesvol, maar gedeprimeerd auteur van managementboeken, Michael Stone. Tijdens een boekentoer brengt hij een nacht in een hotel door met een bewonderaarster, Lisa, die worstelt met een lage zelfdunk. Dat simpele gegeven werken Johnson en Kaufman met grote precisie en originaliteit uit. In de poppen zijn de lijnen en stiksel van de fabricage gewoon te zien. En ze hebben allemaal hetzelfde gezicht: Michael Stone lijdt aan een zeldzame aandoening waardoor hij gezichten niet van elkaar kan onderscheiden.

Van een midlifecrisis is bij Michael Stone geen sprake volgens Kaufman, die met journalisten sprak na de première van Anomalisa in Venetië. „Hij beleeft weliswaar een crisis en hij bevindt zich inderdaad ergens in zijn midlife. Maar ik zou toch niet van een midlifecrisis willen spreken. Zijn crisis is zijn onvermogen om andere mensen echt te zien. Dat is niet gebonden aan een levensfase.”

Kaufman: „Ik heb deze film niet gezocht. Ik werd benaderd door een productiemaatschappij die een stopmotion wilde maken van mijn theaterstuk. De film is eigenlijk bij toeval ontstaan, een heel gelukkig toeval. Door met poppen te werken, konden we alle personages, behalve de twee hoofdpersonen, dezelfde stem geven. En de poppen hebben ook allemaal hetzelfde gezicht. Dat zou heel lastig zijn met echte acteurs.”

Anomalisa begon met het scenario en het opnemen van alle stemmen (met stemrollen voor Jennifer Jason Leigh, David Thewlis en Tom Noonan). Pas daarna kwamen de beelden. Johnson en Kaufman wilde geen klassieke animatiefiguren, met enorme handen, grote ogen en gestileerde gezichtsuitdrukkingen. Ze streefden eerder naar realisme; klein en subtiel waren trefwoorden. Anomalisa is zo misschien wel de meest realistische film die Kaufman maakte. Al wil Kaufman daar zelf niet aan. „Ik vraag me af wat er zo realistisch is aan een film waarin alle personages hetzelfde gezicht hebben en dezelfde stem? Dat idee is geïnspireerd op een daadwerkelijk bestaand syndroom in de psychiatrie: het syndroom van Frégoli, waarbij iemand aan de waan lijdt dat alle andere mensen dezelfde persoon zijn. Voor mij is dat een metafoor voor vervreemding en het onvermogen om met anderen te communiceren.

„Ik word soms benaderd met ideeën waarvan mensen zeker denken dat het iets voor mij is omdat het weird is. Maar ik heb geen belangstelling voor weird. Totaal niet. Ik wil me alleen niet laten inperken door opvattingen over realisme. Ik kies een subjectief perspectief omdat we de wereld zo ervaren.”

Kaufman deed niet alleen het scenario en regie, hij ging ook daadwerkelijk zelf aan de slag met de poppen en decors. Iedere animator van Anomalisa maakte ongeveer twee seconden film per dag. „Ik heb veel minder techniek in huis dan iemand als Duke, maar inmiddels kan ik me redden. Dat een film die zo langzaam ontstaat, beeld voor beeld, uiteindelijk voor de kijker kan gaan leven, is miraculeus.”