Sluwe tactieken en ellebogenwerk: Machiavelli voor topmannen

Foto ANP

Nicolò Machiavelli (1469-1527) was niet vies van een portie bloedvergieten, marteling en landjepik - niet de dingen waar moderne westerse politici nog mee bezig zijn (als het goed is). Toch is de beroemde Italiaanse politieke denker, auteur van het handboek voor heersers, Il Principe, na ruim 500 jaar nog steeds actueel. Niet voor politici, maar voor het bedrijfsleven. Vertaald naar een wereld van vijandige overnames en concurrentiestrijd, van sluwe managementtactieken en ellebogenwerk, doen Machiavelli’s ideeën over macht en machtsbehoud heel modern aan.

Dit zijn Machiavelli’s belangrijkste adviezen voor topmannen:

Bij een overname

Foto ANP

Foto ANP

De beste manier om een concurrerend bedrijf uit te schakelen is door het over te nemen en dan de tent te sluiten. Machiavelli beaamt:

“Er is geen betere methode om bezit te consolideren dan volledige vernietiging.”

Besluit je het overgenomen bedrijf te behouden, bedenk dan:

“Om het bezit te waarborgen is het voldoende dat men het geslacht van de vroegere machthebbers uitroeit.”

Overdrachtelijk gebeurt dit nog steeds in het bedrijfsleven: het is gebruikelijk dat een nieuwe eigenaar na een overname zo veel mogelijk eigen mensen in de Raad van Commissarissen (de ‘familie’ van de vorige eigenaren) zet.

Hebben het overgenomen bedrijf en de koper heel andere bedrijfsculturen, dan “rijzen moeilijkheden”, aldus Machiavelli. Een oplossing kan zijn:

“…het stichten van kolonies op een of twee plaatsen, die als het ware de punten zijn die dat gebied vastkluisteren.”

De Romeinen deden dat met nieuw veroverde gebieden: kolonies stichten die zo invloedrijk waren dat ze langzamerhand de cultuur in een land veranderden. Vergelijk dat met hoe Royal Bank of Schotland na de overname van ABN Amro teams met eigen personeel op topposities in het bedrijf plaatste, in de hoop zo de bedrijfscultuur te veranderen.

Maar vergis je niet…

“… ook al beschikt iemand over zeer sterke legers, toch heeft hij altijd de welwillendheid van de inwoners van een gebied nodig om er binnen te kunnen komen.”

Een overname heeft meer kans van slagen als de oude garde de nieuwe eigenaar ziet zitten. Toen staalbedrijf Corus (nu Tata Steel) in 2003 zijn aluminiumtak wilde afstoten, blokkeerden de commissarissen en de Centrale Ondernemingsraad de verkoop omdat die niet goed zou zijn voor de fabriek in IJmuiden.

Na een overname

Foto ANP

Foto ANP

Na een (vijandige) overname wil het personeel zich nog weleens verzetten tegen de nieuwe eigenaar. Een topman die te maken krijgt met opstandig personeel krijgt van Machiavelli het advies…

 ”… dat men de mensen of moet strelen of moet uitroeien. Want iemand die licht wordt aangepakt, wreekt zich, terwijl iemand die zwaar geweld wordt aangedaan zich niet meer kan wreken.”

Het is een advies dat je in weinig managementboeken terug zal vinden omdat het absoluut niet past absoluut in de moraal van deze tijd. Toch zijn er genoeg topmannen die de methode met veel succes toepassen: lastige werknemers ontslaan of verbannen naar regionen in het bedrijf waar ze geen kwaad kunnen.

Pijnlijke beslissingen

Foto Reuters

Foto Reuters

Pijnlijke beslissingen moeten snel en tegelijk worden genomen:

“Want onrechtvaardigheden moet men allemaal tegelijk begaan om te bereiken dat ze minder gevoeld worden en dus minder krenkend zijn.”

Dat je als heerser, en dus ook als topman, af en toe onrechtvaardig moet zijn, staat voor Machiavelli niet ter discussie. Vertaald naar het bedrijfsleven kan je volstaan met het cliché: waar gehakt wordt vallen spaanders. Dat brengt ons bij Machivaelli’s beroemdste citaat:

“[Het is] zonder meer veiliger om gevreesd dan om bemind te worden.”

Het is goed om bemind te worden, zegt Machiavelli, de grondlegger van de Realpolitik. Maar onder je onderdanen zullen zich altijd mensen bevinden die hun vertrouwen uitspreken in goede tijden, maar je de rug toekeren als je ze het meest nodig hebt. Daarom is het veiliger om gevreesd te worden: de aanpak van Jeff Bezos van Amazon en Steve Jobs van Apple. Mannen die respect afdwingen, maar hun werknemers ook flink konden uitfoeteren.