Leg weer uit wat Schengen is – en waarvoor het staat

Door de vluchtelingencrisis is het wenselijk dat burgers begrijpen waarom het Schengenakkoord ooit werd gesmeed, schrijft Monica den Boer.

De afgelopen weken bleek weer eens dat de Europese samenwerking in het kader van Schengen controversieel is en blijft. In 2015 jaar vierde Schengen haar 30-jarig bestaan. Voor velen is Schengen onbekend en daarom onbemind. Schengen wordt tegelijkertijd geassocieerd met meer veiligheid en het verlies aan controle op onze gezamenlijke veiligheid. De samenwerking in het kader van Schengen wordt geschraagd door solidariteit tussen lidstaten van de EU om economie, handel en arbeid vrij te laten bewegen over nationale grenzen. Althans, dat was het idee. Mochten landen er massaal voor kiezen om de grenscontroles weer in te voeren, dan gaan we daarvan de economische schade ondervinden. De effecten zijn nu al zichtbaar. Meer vrachtauto’s staan bij de grens in de file, en passagiers in de Thalys lopen stevige vertraging op door security checks. Na de aanslagen in Parijs kunnen we alleen maar begrip koesteren voor deze veiligheidsmaatregelen. Maar we moeten goed nadenken over de langetermijneffecten van de extra controles op onze open economie en het vrij verkeer van personen.

Inmiddels lijken we allang vergeten dat Schengen is ontstaan omdat het binnen de toenmalige Europese Gemeenschap niet mogelijk was om een gezamenlijk buitengrenzenverdrag tot stand te brengen. Schengen is een lappendeken van afspraken die in eerste instantie buiten de EU werden gemaakt tussen een aantal pioniers. Dit stapsgewijze integratieproces komt het begrip en de toepassing van Schengen niet ten goede.

Het verdient daarom aanbeveling alle afspraken op het gebied van vrijheid, veiligheid en recht te consolideren en te herijken, uitgaande van nieuwe dreigingen en al ingevoerde instrumenten. Het is wenselijk dat burgers begrijpen waarom de Schengenafspraken ooit werden gesmeed. In ieder geval hebben de EU-lidstaten destijds al afgesproken dat vluchtelingen behoren te worden toegelaten aan de buitengrenzen.

Waar we zouden zijn zonder Schengen? Wat als we Schengen zouden opdoeken en de binnengrenscontroles weer zouden invoeren? Een van onze fundamentele rechten, namelijk het vrije verkeer van personen, zou in een keer worden weggevaagd. We kunnen dan in ieder geval onmiddellijk terug naar de tekentafel en beginnen met het herzien van het Verdrag van Lissabon, dat het recht op vrij persoonsverkeer heeft opgenomen in Artikel 3. Dit is geen wenkend perspectief voor het Nederlands Voorzitterschap van de EU. Het annuleren van de Schengenafspraken is de bijl aan de wortel van onze Europese verlichtingsgeest.

Het scenario van een mini-Schengen is intussen een stille dood gestorven. Mini-Schengen bleek een miserabel windei waarvan de onderliggende gedachte indruist tegen het Europese solidariteitsprincipe. De spirit of Schengen is juist een geïntegreerde Europese ruimte waarin gezamenlijke waarden worden gedeeld en waarin afspraken over politie- en justitiesamenwerking bijdragen aan meer effectiviteit op het terrein van veiligheidssamenwerking. De tweede Schengengeneratie profiteert ruim van de mogelijkheden die Schengen heeft geschapen: het recht om zonder belemmeringen te kunnen studeren, werken en vakantie te vieren in andere landen van Europa.

Na jaren van uitsluiting hebben de burgers uit Oost-Europese lidstaten kunnen proeven van dit fundamentele recht. Dat er tussen de EU-lidstaten veel verschillen van inzicht bestaan over het tempo en de diepte van het integratieproces draagt nu juist bij aan een open debat en consensusvorming. Door te blijven staren naar de neergang van Schengen raken we zo verblind dat we het integratieproject niet meer zien.

Regeringsleiders moeten juist nu vasthouden aan onze fundamentele waarden. Nog beter is het als zij dit verhaal op overtuigende en meeslepende wijze over de bühne weten te brengen; zodanig dat burgers overtuigd raken van nut en noodzaak van het voortbestaan van Schengen.

Na 30 jaar is het goed terug te kijken naar de oorspronkelijke idealen die ten grondslag liggen aan Schengen. Om die tot leven te wekken, moet deze Europese bruid wakker worden gekust. Maar niet zonder eerst met een schrandere geest te beoordelen waarom en hoe de muren van Fort Europa worden opgetrokken. Mochten wij ooit verdreven worden uit onze relatief veilige regio, dan hoeven wij bij onze buren niet zonder meer te rekenen op een warm onthaal. Solidariteit is een belangrijke voorwaarde voor onze veiligheid.

Daar hebben we voor getekend toen het Verdrag van Lissabon werd aangenomen. De fase van vrijblijvend wennen is voorbij. Het is de hoogste tijd om deze onderlinge solidariteit daadwerkelijk gestalte te geven.

Een ideale kans voor het Nederlands voorzitterschap van de EU om Schengen juist nu kracht bij te zetten en een kickstart te geven.