Een schatkamer vol ‘verboden muziek’

Leo Smit (l) met dirigent Eduard van Beinum en harpiste Rosa Spier in 1934
Leo Smit (l) met dirigent Eduard van Beinum en harpiste Rosa Spier in 1934

Gisteren vierde de Leo Smit Stichting het 20-jarig bestaan met een jubileumconcert. Sinds 1996 organiseert de stichting concerten met muziek van in vergetelheid geraakte componisten uit de Tweede Wereldoorlog. De naamgever was een van de meest prominente Nederlandse componisten van het interbellum; Leo Smit werd in 1943 in Sobibor vermoord.

Ter gelegenheid van het jubileum is de 10-cd-box Forbidden Music in World War II verschenen: een schatkamer van twaalf uur muziek. Van de 19 opgenomen componisten kregen er 7 een eigen cd; lang niet allen zijn ze vergeten, maar hun muziek wordt zelden gespeeld. Jan van Gilse wordt vooral herinnerd als tegenstander van Pijper in de Utrechtse Muziekoorlog, Sem Dresden als compositiedocent en Marius Flothuis drukte zijn stempel primair als artistiek leider van het Concertgebouworkest; zijn schoolse kamersonates doen anachronistisch aan, op het sentimentele af. Dat geldt niet voor Mischa Hillesum. De jongste broer van Etty Hillesum was een begaafd pianist en de Chopinachtige prelude die hij als 19-jarige schreef, getuigt van een geweldig muzikaal voorstellingsvermogen. Er is helaas weinig van hem bewaard gebleven; in 1944 stierf Hillesum in het voormalige getto van Warschau.

Zulke verhalen zijn er te over. Een niet zo bijzonder trio van Nico Richter blijkt hij op zijn sterfbed gedicteerd te hebben, verzwakt na drie kampjaren – en knijpt dan plotseling je keel dicht. De box bevat verder jazzy uitspattingen van de jonge Dick Kattenburg, wufte kamermuziek van Rosy Wertheim, een wervelend concertino van Henriëtte Bosmans. Ook Leo Smit zelf is vertegenwoordigd, onder meer met een prachtig celloconcert.

Bijna alle opnames verschenen eerder op andere labels, maar het is juist de verzameling die dit repertoire zijn meerwaarde geeft: je krijgt een beeld van een muziekgeneratie die vanaf de jaren 50 overstemd werd, maar nu alsnog in haar eigen context te beluisteren is. De uitvoeringen door een keur aan nationale topmusici zijn consistent van hoog niveau.