Heel lang zwijgen en daarna sorry zeggen

Minister Van der Steur zou de problemen bij het grote departement gaan oplossen. Maar hij moest al drie keer diep door het stof.

Minister Van der Steur (VVD) Foto Martijn Beekman/ANP

Het moest het paradepaardje van de VVD worden: één ministerie van Veiligheid en Justitie. Law and order. Misdaad keihard aanpakken. Maar het werd juist het zorgenkindje van de VVD. Het ministerie strompelt van incident naar incident. Onder minister Ard van der Steur is het niet anders dan onder minister Ivo Opstelten. Kan hij de taak aan?

Dit keer ligt Van der Steur weer onder vuur omdat hij patholoog-anatoom George Maat ten onrechte beschuldigde van een „ongepaste” en „smakeloze” lezing met foto’s over MH17-slachtoffers. De excuses van de minister kwamen na negen maanden, pas nadat Maat zelf documenten had geopenbaard die hem vrijpleitten.

De minister wacht hierover komende woensdag een zwaar debat in de Tweede Kamer. De oppositie wil weten waarom Van der Steur niet al eerder uit zichzelf openheid van zaken gaf en ‘sorry’ zei. Ook zullen ze niet nalaten te benadrukken dat dit al het zoveelste incident is bij Justitie.

Het is een moeilijke ministerspost, erkennen de Kamerleden. Onder de verantwoordelijkheid van dit ministerie werken dertigduizend ambtenaren dagelijks op een aantal politiek gevoelige dossiers: politie, Openbaar Ministerie, rechtspraak, asielzoekers. Elke fout die hier gemaakt is, is potentieel groot nieuws. En in de tussentijd moet het ministerie ook nog een miljard euro bezuinigen.

Maar daarbovenop komt dat in het ministerie een cultuur is ontstaan waarin fouten worden toegedekt. Soms intern: een ambtenaar die fouten verzwijgt voor leidinggevenden. Soms extern: zie het persbericht over de Teeven-deal met Cees H., waarin het ministerie de correcte berichtgeving van Nieuwsuur tegensprak.

Van der Steur zei herhaaldelijk dat hij wil breken met dit verleden. Maar dat laat hij nog niet zien. Zijn ‘sorry’ kwam pas toen hij daartoe gedwongen werd door Maat. Zo ging het ook bij de foto van Volkert van der G.: de waarheid kwam pas boven tafel nadat G’s advocaat in de media vertelde dat Van der Steurs verhaal niet klopte.

Grote schoonmaak is begonnen

Intussen is onder de nieuwe minister wel een grote schoonmaak begonnen. De hoogste ambtenaar Pieter Cloo ging tegelijk weg met Opstelten. Cloo’s plaatsvervanger, Nicole Stolk, vertrok eind vorig jaar, net als politiebaas Gerard Bouman en directeur communicatie Annemarie Stordiau die naar de ambassade in Londen gaat. En vrijdag werd bekend dat de machtige directeur-generaal rechtspleging en rechtshandhaving Gerard Roes weggaat, naar de Raad van State. Hij staat intern symbool voor de ‘oude cultuur’ van het ministerie.

De nieuwe hoogste ambtenaar Siebe Riedstra stelt intussen een ‘veranderprogramma’ op dat moet leiden tot en betere communicatie tussen de verschillende diensten en afdelingen onder het ministerie en meer transparantie naar buiten. In een vacature voor een nieuwe topambtenaar staat dat het ministerie de „wens” heeft „te komen tot een betere verbinding met de buitenwereld en meer transparantie”. Van der Steur stuurt het veranderprogramma vermoedelijk volgende maand naar de Kamer.

Tweede Kamerlid Gert-Jan Segers (ChristenUnie) denkt dat Van der Steur de omslag nog moet maken van Kamerlid naar minister. „Van iemand die snel met zijn mening klaarstaat naar een bestuurder met andere verantwoordelijkheden.” Is Van der Steur wel geschikt voor deze klus? Kan hij het nog leren? Ja, denkt Segers. „Ik denk dat hij hier al heel veel van geleerd heeft. Maar dit zijn fouten die je niet heel vaak moet maken.”

Michiel van Nispen (SP) benadrukt dat Van der Steur „veel dingen wel prima doet”. Zijn optreden in debatten „is een verademing vergeleken met Opstelten”. Van Nispen denkt dat iedere minister op zo’n groot ministerie tegen zulke incidenten aanloopt. „Maar Van der Steur moet zich realiseren dat wat hij zegt, bijvoorbeeld over Maat, grote gevolgen kan hebben. En dat hij niet langer pas terugkomt op fouten als het echt niet anders meer kan.”

Ook al wordt het een spannend debat woensdag, het is onwaarschijnlijk dat Van der Steur op korte termijn moet opstappen. De VVD laat hem niet los omdat het een politiek drama zou zijn een tweede liberale minister te laten sneuvelen op uitgerekend het VVD-ministerie van Veiligheid en Justitie. Weer een vertrokken minister zou premier Rutte flink beschadigen.

Wel keert bij ieder incident de discussie terug of ‘Veiligheid’ en ‘Justitie’ bij de volgende kabinetsformatie uit elkaar gehaald moeten worden, door de politie weer onder te brengen bij Binnenlandse Zaken. PvdA, D66 en ChristenUnie zijn daar voorstander van. Het CDA steunt de VVD nog wel in de wens dit ene veiligheidsministerie te behouden. Premier Rutte bevestigde vrijdagmiddag nog eens dat van een splitsing wat hem betreft geen sprake zal zijn.

Dus voorlopig mag Van der Steur zich concentreren op zijn bestuurstaak op een groot en complex ministerie. En hopen dat de incidenten even uitblijven.