Wat is de aantrekkingskracht van ‘moderne ruïnes’?

Verlaten, vervallen en mislukte gebouwen zijn volgens Ebele Wybenga het bewonderen waard. 

St. Peter's Seminary, Cardross, Schotland. Foto Keith Hunter / Arcaid / HH

Er staat een toren in Tokio waar ik in wil slapen voor hij wordt afgebroken. De Nakagen Capsule Tower uit 1972 is een zeldzaam overblijfsel van ‘metabolistische’ architectuur. De bewoners leven in eenpersoons capsules met ronde ramen waarvan het interieur doet denken aan een ruimtestation. Het metabolisme was een avant-gardistische stroming onder Japanse architecten. Wat ooit een symbool van radicale vernieuwing en naoorlogs optimisme was, is nu een bouwval waarin nog maar een paar capsules bewoonbaar zijn. Een ervan wordt te huur aangeboden op Airbnb voor zeventig euro per nacht.

Wat maakt dit soort plekken zo aantrekkelijk? Schoonheid in verval heeft een relativerende werking. Het is de botsing van de droom van architecten en opdrachtgevers met de realiteit en het toeslaan van de tijd. Dat maakt ze een stuk interessanter om te bezoeken dan onberispelijk onderhouden monumenten waar hordes toeristen voor in de rij staan.

Om je aan vervallen gebouwen uit het recente verleden te verlekkeren hoef je je stoel niet uit. Het internet staat bol van ruin porn. Onweerstaanbare fotoseries van verlaten pretparken, overwoekerde huizen in Detroit, spooksteden op het Chinese platteland en dorpen in de buurt van Tsjernobyl. Mijn favoriet ligt op verboden terrein: het sinds 1974 verlaten Nicosia International Airport, midden in de gedemilitariseerde zone op Cyprus. Om erbij te komen moet je langs een VN vredesmacht zien te glippen.

De website failedarchitecture.com is mijn belangrijkste bron van fascinerende architectuur. Over de hele wereld houden medewerkers van Failed Architecture workshops en lezingen over urban failure. Op hun site vind je artikelen met titels als Brussels’ Administrative Centre: an Uncontrollable Urban Tumor. Alle plekken die ze bespreken staan verzameld op hun map of failure.

Alternatieve reisgids

Failed Architecture, gerund door Nederlanders, is bedoeld als forum voor architectuurkritiek, maar ik bekijk het als een alternatieve reisgids met bijzondere plekken om te bezoeken nu ze nog bestaan. „Het gaat ons om gebouwen die detoneren in hun context, die om één of andere reden een misfit zijn, niet alleen esthetisch, maar ook maatschappelijk of politiek”, vertelt hoofdredacteur Mark Minkjan. „We plakken geen sticker op gebouwen met ‘dit is mislukt’. Maar we proberen een alternatief geluid te laten horen.” Dat betekent zowel schoonheid zoeken in ongeliefde plekken als krabben aan de façade van nieuwe projecten.

Ruin porn-fotoseries leveren veel kliks op voor nieuwswebsites als TIME en CNN. Over de populariteit van dit verschijnsel zijn de redacteuren van Failed Architecture kritisch. Minkjan: „Het is een vorm van visueel leedvermaak. Media-aandacht voor architectuur gaat vaak alleen om het mooie of lelijke plaatje. Wij willen niet dat het alleen commentaar op de buitenkant is, maar we willen ook de context en ontwikkeling van een gebouw laten zien. We houden workshops op locatie met twintig tot dertig studenten. Dan proberen we de hele geschiedenis van een plek naar boven te halen.”

Michiel van Iersel, oprichter van Failed Architecture: „Ruin porn is van alle tijden. Tijdens de Romantiek was er een eindeloze stoet schilders die ruïnes afbeeldde. Sir John Soanes, een van de grootste Britse architecten uit de negentiende eeuw, liet zijn ontwerp voor The Bank of England schilderen als ruïne, zodat hij zich kon inbeelden hoe zijn meesterwerk er over honderden jaren uit zou zien. De spanning zit in de menselijke pogingen om de natuur te overheersen versus het aanvaarden dat je er onderdeel van bent.” Op dezelfde manier, zegt hij, kijken we nu naar moderne ruïnes, de overblijfselen van idealistische ideeën uit de 20ste eeuw.

Ruïnes van morgen

Je kunt niet kijken naar ruïnes van vandaag zonder na te denken over de ruïnes van morgen. Van Iersel: „Er zijn veel dingen die gepland staan om gebouwd te worden waarvan we nu al weten dat ze gaan mislukken. Architectuur wordt tegenwoordig geplaagd door de rendercultuur.” Een rendering is een door de computer gegenereerd hyperrealistisch beeld. „Die technologie is zo goed dat je het bijna niet van echt kunt onderscheiden. Het levert voorspelbare, laagdrempelige en comfortabele plekken op. Maar het houdt geen rekening met bestaande structuren en gemeenschappen.” Hij noemt het historische waterfront in Belgrado dat binnenkort gesloopt gaat worden. Een ontwikkelaar uit Dubai wil de oude wijk vervangen door eenvormige Golfstaat-architectuur. Ga er snel heen nu de originele huizen nog overeind staan.