Zonder boten kwam de vroege mens naar Sulawesi

Ver voor de moderne mens arriveerde op Sulawesi, leefden er al mensachtigen. Dat blijkt uit de vondst van stenen werktuigen.

Stenen mesjes van verkiezelde kalksteen die gevonden werden op Sulawesi. Foto's Nature

Op het Indonesische eiland Sulawesi leefden 200.000 jaar geleden al mensachtigen die werktuigen maakten. Ze zijn waarschijnlijk zonder boten de diepe zeestraat tussen Borneo en Sulawesi overgestoken. Misschien spoelden ze na een storm of tsunami de zee in, om daarna op Sulawesi aan te spoelen. Moderne mensen (Homo sapiens), die wel over boten beschikten, bereikten het eiland pas 50.000 jaar geleden.

Een team archeologen, onder leiding van Gerrit van den Bergh van de University of Wollongong, beschreef de stenen werktuigen donderdag in Nature. Mogelijk zijn de makers ervan verwant aan de minimensen die op Flores leefden (Homo floresiensis), een eiland ten zuiden van Sulawesi.

Tussen de Indonesische eilanden loopt de denkbeeldige Wallace-lijn. Deze lijn verdeelt de archipel in een Aziatisch en Australisch deel. Op eilanden die ooit verbonden waren met het Aziatische vasteland leven ook Aziatische dieren. Ook mensen bereikten eilanden aan de Aziatische kant toen de ondiepe zeeën droog lagen: anderhalf miljoen jaar geleden leefde Homo erectus op Java. Maar Sulawesi ligt aan de Australische kant van de Wallace-lijn, dat door een diepe zee gescheiden is van het Aziatische deel. Zonder boten zouden mensen of mensachtigen deze zee niet zomaar kunnen oversteken, was lang het idee.

Nederlandse archeoloog

Toch waren er signalen dat er al lange tijd mensen op Sulawesi leven. De Nederlandse archeoloog Bob van Heekeren vond al in de jaren 40 stenen werktuigen. En Van den Bergh vond ze ook, toen hij in de jaren 90 op Sulawesi zocht naar fossielen van uitgestorven eilandbeesten. Hij vermoedde toen al dat de werktuigen ouder waren dan 50.000 jaar. „Maar de tijd was nog niet rijp voor dat idee”, schrijft Van den Bergh nu in een e-mail.

Dat veranderde toen de Australische archeoloog Mike Morwood in 2004 resten ontdekte van ‘de Hobbit’ op Flores, een nieuwe menssoort. Blijkbaar was het de voorouders van deze dwergmensen wél gelukt de Wallace-linie over te steken. Samen met Morwoord organiseerde Van den Bergh een opgraving op Sulawesi. Samen stelden ze vast dat de werktuigen ouder zijn dan 200.000 jaar.

De grote vraag is nu wie de voorouders van deze vroege bewoners van Sulawesi waren, en waar ze vandaan kwamen. Misschien kwamen ze van Borneo in het westen, of de Filippijnen in het noorden. Van den Bergh denkt dat deze mensen naar de eilanden gedreven zijn: „Tijdens de tsunami van 2003 zijn er mensen levend uit zee opgepikt die niet konden zwemmen en zich een week in leven hielden door zich vast te klampen aan drijvende vegetatie”, zegt Van den Bergh. „Met een flinke tsunami elke 100 jaar is de kans op een succesvolle overtocht van een klein groepje niet uit te sluiten.”