Magische dromen in godvergeten Tanger

Mijn gezicht is de spiegel van mijn magische dromen, schrijft Mohamed Choukri (1935-2003) op de laatste bladzijde van Gezichten. Dan heb je al een hele portrettengalerij aan je voorbij zien trekken. Hammadi de gokker bijvoorbeeld, die als enige doel in zijn leven zijn trots als eeuwige overwinnaar wil bevredigen. Uiteindelijk creëert hij een alter ego, ‘de denkbeeldige gokker’, en dan bestelt hij ‘twee biertjes of een fles wijn met twee glazen: één glas voor hem en één voor zijn ingebeelde tegenstander.’ Als hij wint verdeelt hij zijn geld onder de kroeglopers.

Verder kom je nog de ‘geniale schilder’ Khaliel tegen, die ooit debuteerde met een tentoonstelling van ‘levende skeletten en spookachtige gedaanten, die wachtten op hun eigen begrafenis’. En je ontmoet Moensif, ‘de wandelende stadschroniqueur van de dood’, die zich zelden houdt aan het motto ‘over de doden niets dan goeds’.

Maar Gezichten, het derde deel van de trilogie die begon met Hongerjaren en Jaren van dwaling, is vooral een portret van Tanger, waar Choukri’s familie naartoe trok, weg van de armoede in noord-oost Marokko. Daar leerde hij op zijn twintigste lezen en schrijven, daar ontmoette hij Jean Genet, Paul Bowles en Tennessee Williams, daar schreef hij zijn debuutroman Hongerjaren die hem beroemd maakte. De kroegen, de prostituees, de louche handeltjes, de ‘botsing der culturen’, de homoseksuelen: ze passeren de revue in een chaotische stroom van verknoopte, vaak plotloze verhalen. Tanger, ‘de stad die iedereen die niet weg kon tot zelfmoord dreef’, de stad die iedereen ‘vroeger zag zoals ze was’, maar tegenwoordig ‘zoals ze vroeger was’.

Het boek is vooral een keihard en tegelijkertijd wonderlijk poëtisch zelfportret van een dichter en schrijver die de stem van een generatie landgenoten werd, van een kunstenaar die ‘een creatieve werkelijkheid liet ontstaan uit het bestaan en uit het niets, uit het nutteloze en het ijdele, teneinde het sublieme te bereiken’. Ook die allesoverheersende ambitie is zichtbaar in Choukri’s eigen spiegel van magische dromen.