Europese Unie leest Polen op een effectieve manier de les

De Europese Commissie heeft zich niet laten intimideren door de nieuwe Poolse regering. Het college heeft woensdag besloten tot een nader onderzoek naar de wijze waarop de rechtsstaat zich ontwikkelt in deze lidstaat van de Europese Unie. Vooruitlopend op de vergadering van de Commissie kritiseerde de Poolse minister Zbigniew Ziobro (Justitie) in een voor het diplomatiek verkeer ongekend felle brief de zorgen van de Commissie. Hij schreef „verbijsterd” te zijn. Commissaris Frans Timmermans, in zijn rol als eerste vice-voorzitter van de Commissie belast met rechtsstaataangelegenheden, liet zich volgens hem leiden door „een linkse overtuiging”. Met zijn brief maakte Ziobro duidelijk dat het politiek straatvechten niet tot Polen zelf beperkt blijft.

Het is de eerste keer dat de Europese Commissie gebruik maakt van het vorig jaar maart geïntroduceerde rechtsstaatmechanisme. Aan de hand hiervan kunnen trapsgewijs stappen worden ondernomen tegen lidstaten waar fundamentele grondrechten ter discussie komen te staan. Met het aangekondigde onderzoek naar een aantal door de nieuwe Poolse regering getroffen maatregelen is de eerste trede van de ‘escalatieladder’ bestegen.

Het gaat om de omstreden benoeming van vijf opperrechters bij het Hooggerechtshof en de aanvaarding van een nieuwe mediawet die de greep van de regering op de publieke omroep vergroot. De Commissie wil hierover een „dialoog’’ aangaan met de Poolse regering. Blijft overeenstemming uit, dan kan het dagelijks bestuur „aanbevelingen” doen. In het laatste stadium kan worden overgegaan tot bepaalde strafmaatregelen. Maar dat is een zaak voor de regeringen van de lidstaten en het Europees Parlement.

Europa kiest voor de voorzichtige benadering. De Unie heeft geleerd van het op dit punt weinig verheffende verleden. In 2000 kreeg Oostenrijk direct ‘straf’ nadat de ultrarechtse politicus Jörg Haider aan de macht was gekomen. Zo werden onder andere de diplomatieke betrekkingen naar het laagst mogelijke niveau teruggeschaald. Al snel rezen twijfels over de juridische basis, terwijl er ook tekenen waren dat de maatregelen contraproductief uitpakten.

Nu gaat het anders. Vanuit Polen is vooralsnog laconiek gereageerd op de dialoog die de Europese Commissie wil beginnen. Er is geen sprake van sancties, suste premier Beata Szydlo. Nog niet, had ze beter kunnen zeggen. Polen zal zich eerst moeten verantwoorden. Het belang van de eerste stap van de Commissie is dat wordt getoond dat Unie meer is dan een markt. Maar bovenal dat het EU-lidmaatschap niet vrijblijvend is.