De Berlijnse Muur verpestte veel

Alles wat je bent, wordt bepaald door de plaats waar je opgroeit en de tijd waarin je leeft. Als de Vlaamse historica en schrijfster Aline Sax iets duidelijk maakt met haar nieuwe historische jeugdroman Grensgangers, dan is het dat wel. Het onderwerp van haar verhaal – de bouw van de Berlijnse Muur in 1961 en de breuk die dat in vele levens veroorzaakte – leent zich als geen ander om te illustreren dat niemand zich aan zijn tijd kan onttrekken en dat vrijheid een relatief begrip is.

In drie opeenvolgende verhalen geeft Sax het woord aan drie twintigjarigen uit één Oost-Berlijnse familie: Julian vertelt onomwonden over zijn door liefde ingegeven, spannende vlucht naar het kapitalistische Westen in 1961, niet vermoedend hoe het familieleven in het communistische Oosten door represailles ontregeld raakt. Mar- the, de idealistische dochter van Julians zus Gudrun, neemt je mee naar 1977 als de Stasi diep in de maatschappij is doorgedrongen waardoor – zo ontdekt Marthe pijnlijk – vertrouwen en verraad samengaan. Sybille tot slot, dochter van Julians jongste zus, beschrijft hoe ze voorafgaand aan de val van de Muur in 1989 door haar gebroken familiegeschiedenis verstrikt raakt in het politieke systeem.

Door die perspectiefwisselingen wordt het plot-driven verhaal overtuigend van verschillende kanten belicht, zodat je verbanden kunt leggen die de hoofdpersonen niet kunnen leggen. Sybille heeft bijvoorbeeld geen flauw idee wie de anonieme ansichtkaarten uit West-Berlijn stuurt. raadselachtige verzetsleuzen zet de lezer echter op het spoor van Florian, Marthe’s broer die eerder als staatsgevaarlijk gevangen is gezet. Heeft hij Marthe, die gelijktijdig was opgepakt, haar vrijheid geschonken, door te bezwijken voor de Stasi? Daarnaast zijn er suggestieve speculaties die de roman een thrillerachtig karakter geven, wat niet wil zeggen dat Sax alle verhaaleindjes aan elkaar knoopt. Maar dat past bij een setting waarin iedereen elkaar wantrouwt omdat niemand weet wat de ander bedoelt. Mensen nemen afscheid van elkaar en verdwijnen uit elkaars levens omdat het partijsysteem ze tot oneigenlijke keuzes dwingt. Zo symboliseert Sax’ Muur doeltreffend ‘de muur van zwijgen en geheimen’ waar iedereen tegenaan loopt en zich blijvend aan verwondt. Soms is ze wat wijdlopig. Toch word je meegesleept door haar pretentieloze verteltoon en levensechte personages wier identiteit door historisch en geografisch toeval gevormd wordt.