‘Amstel is Die? Flauwekul’

De Stopera ligt niet aan de Amstel maar aan het Die, schreef Bas Kok vorige week. Onzin, reageert Peter-Paul de Baar, hoofdredacteur van Ons Amsterdam.

Foto Olivier Middendorp

In het Amsterdam-katern van vrijdag 8 januari krijgt Bas Kok liefst twee pagina’s om zijn brisante ontdekking ten aanzien van de oorsprong van Amsterdam uit de doeken te doen. Amsterdam is eigenlijk vanuit Waterland gesticht. En de Amstel zou eigenlijk Die moeten heten, want het noordelijkste stuk Amstel en de Waterlandse Die waren toen één pot nat.

Waarop baseert Kok dat? Kennelijk (de enige serieuze bron die hij noemt) op het proefschrift van 2008 van historisch geograaf Chris de Bont, waarover in Ons Amsterdam toen uitvoerig werd bericht. Geen hot news, dus. Bovendien erkent De Bont daarin ruiterlijk dat hij teruggreep op een hypothese van vakgenoot prof. Leen Pons uit 1972. Behoorlijk ouwe koek, dus. Maar bovendien heeft Kok het boek van De Bont kennelijk heel slordig gelezen.

Want wat zeiden Pons en De Bont eigenlijk? Het is wonderlijk dat de Amstel tussen de Blauwbrug en de Omval zo onnatuurlijk kaarsrecht is. Dus zou dát stuk Amstel een (rond 1100?) gegraven kanaal kunnen zijn, verbinding tussen twee echte riviertjes. Het ene van de Omval naar het zuiden, het ander bestaande uit de huidige Binnen-Amstel, het Rokin en Damrak. En misschien (schreef Pons) liep dat laatste stroompje wel noord-oostwaarts dóór naar Waterland, want het IJ stelde toen door verregaande vervening waarschijnlijk weinig voor en was dus geen barrière. Dan kán die ‘noord-Amstel’ hebben aangesloten op de (nu goeddeels verdwenen) Waterlandse Die. Kán, ja, want juist De Bont betwijfelt dat nadrukkelijk, overigens zonder het helemaal uit te sluiten.

Die hele ‘twee-Amstels-theorie’ is overigens nog steeds omstreden. Maar goed, als Kok stelt dat Waterland en Amstelland méér een eenheid waren dan nu zou hij dáárin gelijk kunnen hebben. Doch Kok draaft ongeremd door. Dat hij (op basis van een hypothetische verbinding tussen Amstel en Die zo’n 1.000 jaar geleden) nu ook Damrak en Rokin met terugwerkende kracht de Die wil noemen, is op zijn zachtst gezegd willekeurig. Vanaf in ieder geval al 1275 dachten de omwonenden er in ieder geval zelf al anders over: Floris V gaf toen zijn bekende tolprivilege aan ‘hen die aan de Amstel wonen’.

Nog zotter wordt het als Kok suggereert dat vanuit Waterland kolonisten de Die-Damrak-Rokin-rivier „in zuidwaartse richting afpeddelden” om hier even Amsterdam te komen stichten. Daar begint de pure duimzuigerij. Hoezo, afpeddelen? In de theorie van Pons en De Bont liep de rivier juist noordwaarts, beginnend bij een veenkussen ergens bij het Waterlooplein en bij Uitdam uitmondend in het Almere (later Zuiderzee, nu IJsselmeer)! Bovendien: waar kwamen die kolonisten dan vandaan? Kent hij een Waterlandse nederzetting die al rond 1110 van zo’n belang was dat ze behoefte had aan expansie? Daarvoor bestaat geen enkele aanwijzing. Het ligt nog altijd veel meer voor de hand dat de mensen die het terrein van het huidige Amsterdam ontgonnen afkomstig waren uit hogere en drogere gebieden als het Gooi (mogelijk via Ouderkerk) en misschien uit de duinstreek.

Waarom dan al die flauwekul? Ach, dat vloeit denk ik voort uit de aard van Koks boek. Oerknal aan het IJ is een charmante jongenhonderige ode aan het vaak miskende stadsdeel waarin hij opgroeide. Dat signaal moest gehoord worden, dacht Kok, dus daarvoor bedacht hij een fraaie publiciteitsstunt. En NRC Handelsblad stonk er met boter en suiker in!