‘Polen doet z’n eigen vuile was wel’

De liberaal is fel tegen de Poolse regering. Maar hij waarschuwt: EU-bemoeienis werkt averechts.

Nowoczesna-leider Ryszard Petru vorige maand bij een demonstratie tegen de maatregelen van de nieuwe conservatieve regering in Warschau. Foto Rafal Guz/EPA

Ryszard Petru vertelde zijn liberale vrienden in Brussel al in december dat ze zich beter niet te veel konden bemoeien met de Poolse rechtsstaat. „In Polen zeggen we: wij doen zelf onze vuile was.”

Hij zei het tegen Hans van Baalen (voorzitter van de Europese liberalen, VVD) en Guy Verhofstadt (leider van de liberale fractie in het Europarlement). En dus was Petru, de leider van Poolse oppositiepartij Nowoczesna (‘Modern’), die al weken felle strijd voert tegen de nieuwe nationaal-katholieke regering van Recht en Rechtvaardigheid (PiS), niet blij toen hij woensdag hoorde dat Brussel een ‘rule of law-mechanisme’ met Warschau begint. Reden: de nieuwe regering knevelt het Constitutionele Hof en legt de publieke omroep aan banden.

U strijdt tegen die maatregelen. Dan is dit toch juist een overwinning voor u?

„Nee. Ik ben een groot voorstander van straffen uit Brussel als, bijvoorbeeld, het begrotingstekort boven de 3 procent uitkomt. Maar dat is een automatisch mechanisme met voorspelbare sancties die voor iedereen hetzelfde zijn.

Krijgen de Polen nu het gevoel dat ze een aparte behandeling krijgen?

„Ja, de situatie waarin we ons nu bevinden is natuurlijk volledig de schuld van de huidige regering. Maar als Brussel in een kwestie als deze zegt: ‘Doe dit niet’, kan dat een averechts effect hebben. Buitenlandse inmenging ligt hier historisch zeer gevoelig. Polen werd in de achttiende eeuw verscheurd door drie buitenlandse machten. Dat een deel van de adel zich tot Rusland wendde voor hulp heeft indertijd tot de ineenstorting van het land geleid.”

Maar de situatie is ernstig, volgens u. U riep recent op om de straat op te gaan.

„Misschien ben ik te optimistisch, maar ik geloof dat de boel in elkaar zal donderen. Kaczynski is tijdelijk. Ja, zijn partij heeft een absolute meerderheid. Maar als we nu verkiezingen houden, wint PiS niet meer. Bij de 38,7 procent van de kiezers die voor PiS stemden, zitten er veel die gewoon van de regering van het Burgerplatform af wilden. Die willen deze blitzkrieg helemaal niet.”

Wat is het ultieme doel van die ‘blitzkrieg’?

„Wraak. Sommigen zeggen dat Kaczynski een visie heeft van een katholiek, traditionalistisch Polen, maar dat geloof ik niet. Hij wil wraak. En hij gaat snel omdat hij het ijzer wil smeden als het heet is.”

Het Hongaarse voorbeeld heeft wel getoond hoe een aanval op de grondwet en de media het begin kan zijn van een serieuze autoritaire wending.

„Wat hier gebeurt is eigenlijk veel erger dan in Hongarije. PiS breekt de wet. Orbán mocht de grondwet veranderen met zijn tweederdemeerderheid. Maar er zijn meer verschillen: daar is geen sterke oppositie, hier wel. Als de publieke omroep propaganda begint te maken, zullen de mensen hier gewoon stoppen met kijken. Dat geloof ik echt. Er zijn genoeg private media over om tegengewicht te bieden. De Polen laten hun democratische wortels niet zo makkelijk uittrekken.

Wat is de toekomst?

„Polen willen een leider als de heer Rutte. Ze hebben aspiraties. Beloof niet iedereen 500 zloty [125 euro] in het handje, zoals Kaczynski deed. Ze willen iemand die ze hoop kan geven, zonder wilde beloftes. Tegelijk hadden ze genoeg van de stilstand die Burgerplatform hun bood. Hun retoriek begon bij de vrije markt maar dreef af naar socialistische beloftes. Hun slogan was, geen grap: ‘Met ons blijft er warm water uit de kraan komen’. Dat is te mager. Tegelijk zagen kiezers dat ministers ondertussen met belastingcenten flessen wijn van 300 euro wegdronken.”

U ontmoet maandag in Nederland premier Rutte. Wat gaat u bespreken?

„De ambitie van Nowoczesna om deel uit te maken van de Europese familie van liberale partijen. Ik wil de Nederlandse politiek laten zien dat er nog altijd een normaal, Europees gezind Polen is. Wij zijn eigenlijk een Noord-Europees land, maar dan met een gruwelijke geschiedenis.”

U gaat daarna vervroegde verkiezingen afdwingen?

„Dat is de bedoeling, ja. En het kan. Naarmate de populariteit van PiS daalt, zal er onvrede ontstaan in de eigen rangen. Dat zie je nu nog niet, maar ik ruik het al.”