‘Ik laat zien hoe gemütlich het bij de nazi’s kon zijn’

(58) maakte na Der Untergang opnieuw een film over het Derde Rijk. Elser, over de timmerman die een mislukte coup op Hitler pleegde. „Hij is misschien te vergelijken met Edward Snowden.”

FOto Keith Leman / WireImage

‘Na Der Untergang wist ik dat ik nog niet klaar was met het Derde Rijk. Daarvoor is het onderwerp te veelomvattend. De misdaden waren zo monsterlijk, dat wij daar als Duitsers nooit klaar mee zullen zijn. Maar ik moest een goede invalshoek vinden. Na Der Untergang kreeg ik wel 25 scenario’s per jaar toegestuurd over het Derde Rijk. Daar zat geen enkel script bij dat me echt raakte. Tot ik dat van Elser onder ogen kreeg. Ik wist meteen dat ik de film moest maken.”

Der Untergang, over de laatste dagen van het Derde Rijk in Berlijn, was al een filmhit voordat Bruno Ganz als de tierende Hitler in zijn bunker tot een onuitroeibare internet-meme uitgroeide. In Elser, een biografische film over een timmerman die in 1939 een mislukte bomaanslag pleegde op Hitler, zijn we in het dorp Köningsbronn getuige van de geboorte van het Derde Rijk. We spraken Oliver Hirschbiegel, regisseur van beide films, na de première van Elser op het filmfestival van Berlijn.

„Ik kende het verhaal van Georg Elser al. Op 8 november 1939 in München slaagde hij er op een haar na in om Adolf Hitler om te brengen. Hitler ontsnapte omdat hij die avond iets eerder vertrok dan was voorzien. Hij zou per vliegtuig terug naar Berlijn gaan, maar moest de trein nemen vanwege zware mist. 

Dertig nachten werk

„Elser heeft volledig op eigen houtje een bom gemaakt, en geplaatst in de Bürgerbräukeller, waar Hitler die dag sprak. De manier waarop de bom wordt gemaakt in de film, is een exacte reconstructie. Het was geen eenvoudige opgave met de technieken die hij toen tot zijn beschikking had. En hij liet zich dertig nachten insluiten om de de bom stiekem in een pilaar achter het spreekgestoelte te installeren.

„Om zoiets op touw te zetten, zonder er enig persoonlijk belang bij te hebben, is echt radicaal. Elser kon niet leven met de gedachte dat hij niets deed, terwijl hij wel op de hoogte was van de misdaden van het nazisme. Hij is misschien te vergelijken met Edward Snowden, die wist dat hij zijn hele privéleven op het spel zette, maar toch vond dat hij de misstanden bij de NSA aan de kaak moest stellen. Daar heb ik grote bewondering voor. Zelf zou ik nooit durven, hoe groot mijn afkeer van autoriteiten en uniformen ook is.

„Voor mij is Elser een soort Heimatfilm. Ik wilde de schoonheid van het platteland laten zien. De opkomst van het nazisme in een dorp in Baden-Württemberg, waar Elser vandaan kwam, is een perspectief dat je maar zelden ziet in films. Ik laat zien hoe de nazi’s dorpsfeesten organiseerden en hoe gemütlich het er daar aan toeging, hoe verleidelijk het kon zijn voor mensen om te denken dat de nazi’s misschien toch zo slecht niet waren. Dat maakt de rol van Georg Elser all een maar heldhaftiger. Hij was een buitenstaander, iemand die niet meeging in de wijze waarop de nazi’s zijn dorp inkapselden.

„Met dit verhaal kon ik laten zien hoe de nazi’s infiltreerden in vrijwel alle aspecten van het dagelijks leven en dat hebben vergiftigd. Op zich is er niets mis mee om trots te zijn op de schoonheid van het landschap van de streek waar je vandaan komt of om traditionele klederdracht te dragen. Maar al die traditionele en folkloristische uitingen werden door de nazi’s overgenomen en zo vernietigd. Alle andere naties kunnen hun geschiedenis vieren, voor Duitsers voelt elke Duitse vlag altijd enigszins fout aan. Dat is ook een van de misdaden van het Derde Rijk.

Realistische martelscènes

„Ik wilde de pijn en vernedering van het martelen, als Elser in handen is gevallen van de nazi’s, zo realistisch mogelijk afschilderen. Dat is in de filmgeschiedenis heel weinig gebeurd. We hebben de laatste jaren veel discussies gehad over marteling, over de grenzen, of marteling in sommige gevallen geoorloofd is. Maar bijna niemand beseft wat marteling eigenlijk inhoudt. Ik wilde dat zo authentiek mogelijk afschilderen. Niet alleen om te laten zien wat de nazi’s op hun geweten hebben, ook als verwijzing naar wat in veel delen van de wereld nog steeds elke dag plaatsvindt.

„Georg Elser heeft lange tijd niet de eer gehad die hem toekomt. Hij was geen aristocraat zoals Von Stauffenberg, die de aanslag op Hitler van 20 juli 1944 organiseerde. Hij was geen intellectueel, hij hoorde niet bij de elite. Hij was een meubelmaker, een echte working class hero. Eigenlijk was hij ook een kunstenaar. In zijn vrije tijd was hij een heel begaafd musicus die misschien wel een professionele carrière had kunnen hebben. Elser was vooral een vrije geest. Hij was een bescheiden man met diepe humanitaire overtuigingen die wilde opkomen voor de vrijheid. Dat zat diep in hem.”