Turken zien overal gevaar na aanslag

Bij een aanslag in Istanbul vielen gisteren tien doden, merendeels Duitsers. Toeristen werden tot nu toe in al het geweld ontzien.

Na de aanslag grendelt de Turkse politie het centrale plein in de toeristische wijk Sultanahmet af (links). Op het plein staat onder meer deBlauwe Moskee (rechts). De rest van de dag blijven toeristen weg. Foto’s Emrah Gurel/AP, Osman Orsal/Reuters

Iedereen in Turkije is geschokt. Maar niemand is verbaasd over wat dinsdagochtend midden in het toeristische hart van Istanbul gebeurde. Een volgende grote bomaanslag, nadat in oktober al 97 mensen omkwamen, is precies waar een groot deel van de Turkse bevolking voor vreesde.

„We zagen dit aankomen”, zegt de eigenaar van een tapijthandel ongeveer tweehonderd meter van de plaats waar de aanslag, waarbij zeker tien doden vielen: negen Duitse toeristen en een Peruaan. „De regering maakt overal vijanden. Koerden, Arabieren in Syrië, iedereen. Dan vraag je om zoiets.” Hij wil niet met naam in de krant. „Als ik een interview geef, wil ik de waarheid kunnen zeggen en dat mag niet van deze regering.”

De angst voor aanslagen is de afgelopen maanden gegroeid. De dreiging komt van meerdere kanten. Turkije is gastland voor meer dan 2,5 miljoen vluchtelingen, merendeels uit Syrië. Daarnaast gebruiken zowel vluchtelingen op weg naar Europa als jihadisten Turkije als transitland. Daar komt nog bij dat de strijd tussen het Turkse leger en de Koerdische guerrillabeweging PKK sinds een paar maanden is opgelaaid. Ook dat vergroot de kans op aanslagen.

Zo veel fronten

„Mijn eerste gedachte na de aanslag was dat ze proberen broeders, Turken en Koerden, tegen elkaar op te zetten”, zegt tandtechnicus Mehmet Emin Yildiz (41). Daarna gingen zijn gedachten uit naar de vluchtelingen. „De hoeveelheid mensen die het land binnen is gekomen beangstigt me. Het is een potentieel gevaar.”

Zijn reactie op de aanslag op het Sultanahmetplein is typerend. Turken weten niet naar welk van de vele gevaren ze eerst moeten wijzen. De een begint spontaan over de PKK. De ander over de terreurbeweging Islamitische Staat of de vluchtelingen. Dat probleem heeft de regering ook, waarschuwt veiligheidsanalist Metin Gürcan, een ex-militair, op Al-Jazeera. „Ik geloof dat Turkije een ‘prioriteitenprobleem’ heeft bij het verzamelen en analyseren van inlichtingen. Het kan maar niet beslissen of IS de prioriteit heeft, of de PKK.”

Daardoor zijn er voortdurend meerdere fronten. Sinds de dubbele zelfmoordaanslag in Ankara op 10 oktober, waarbij 97 doden vielen, worden in Turkse steden met regelmaat cellen van IS opgerold. Dat is een race tegen de klok. Steeds is de vraag of de antiterreurteams ter plaatse zijn voor de leden zich opblazen.

Weinig vertrouwen

Tegelijk hebben aan de PKK gelieerde Koerdische opstandelingen zich verschanst in meerdere steden in het zuidoosten van het land. Leger en politie gebruiken grof geweld om de greep op die gebieden terug te krijgen. Media worden ingezet in een voortdurende propagandaoorlog, waarbij voor gewone burgers niet meer te volgen is of de slachtoffers burgers waren of terroristen.

De dader van de aanslag dinsdag in Istanbul is volgens de regering een 28-jarige Syrische IS-strijder die nog niet voorkwam in de databases van de inlichtingendiensten. Op de plaats van de aanslag zijn delen van zijn kaak en een stuk onderbeen gevonden die hielpen bij een snelle identificatie. Hij zou kortgeleden uit Syrië naar Turkije zijn gekomen.

Kaart van recente grote aanslagen in Turkije:

In reactie op alle ellende houden veel Turken zich liever op de vlakte. Eyüp (21), die in een winkel thee serveert, was een minuut na de explosie ter plaatse en probeerde te helpen. Ook hij wil zijn volledige naam niet geven. Zijn collega’s hebben het hem afgeraden. Op dit moment hebben Turken het gevoel dat ze niemand kunnen vertrouwen.

Een uur na de aanslag hebben de autoriteiten de media bovendien verboden over de aanslag te berichten. Die kramp is gebruikelijk in Turkije als zich onverwacht negatieve gebeurtenissen voordoen. In de loop van de dag komen de president en premier in live tv-uitzendingen snel met informatie over de dader.

Onaangesneden kebab

Eyüp laat op zijn telefoon beelden zien van slachtoffers die bebloed naast een perkje op het plein liggen. Verdaasde Duitse toeristen in windjack lopen weg bij de plaats van de aanslag. De vrouwelijke gids die de toeristen rondleidde, is een bekende van hem. Ze leeft nog, maar ligt in het ziekenhuis, vertelt hij.

’s Middags zijn in de normaal drukke wijk Sultanahmet, waar het Topkapipaleis, de Hagia Sophia, de Blauwe Moskee en andere historische monumenten liggen, slechts handjesvol toeristen te vinden. De döner kebab draait onaangesneden langs de grillplaten. Enkele Chinezen en Oekraïeners maken selfies. De ondernemers hebben alle tijd om te somberen over een jaar dat ze nu bij voorbaat als verloren beschouwen.

Tot nu toe werden toeristen in al het geweld ontzien. De PKK richt zich traditioneel al niet op burgerdoelen. IS leek het vooral op Koerden gemunt te hebben. Die tijd is voorbij.