Obama praat z’n land moed in

Obama wilde in zijn laatste jaartoespraak niet met gedetailleerd beleid komen. Hij schetste een beeld van Amerika’s toekomst.

President Obama, na afloop van zijn laatste State of the Union.

Barack Obama is nog ruim een jaar president van de Verenigde Staten, maar zijn laatste State of the Union van vannacht voelde in Washington als een afscheid. Obama’s jaartoespraak voor het Congres ging minder om concrete plannen voor het komende jaar. De president gebruikte het podium om een politiek testament uit te spreken. Hij erkende dat de polarisatie in Amerika de laatste jaren sterk is toegenomen, en dat hij tekort was geschoten als verzoener.

Obama wilde niet met gedetailleerd beleid komen, zei hij aan het begin van zijn toespraak. Hij wilde een beeld schetsen van Amerika’s toekomst. Obama probeerde zijn land moed in te praten. Hij zei dat het economisch veel beter gaat dan toen hij aantrad, in 2009. En nog steeds is Amerika de onomstreden wereldleider. Maar, zei hij, „de wrok en het wantrouwen” zijn in Amerika alleen maar toegenomen. Dat verwijt hij zichzelf. „Een president met de gaven van Lincoln of Roosevelt had dit misschien beter aangepakt.”

De hele toespraak lang maakte Obama duidelijk dat hij zich bewust is van de angstige en gepolariseerde sfeer in de VS. De aanslagen in Europa en in San Bernardino hebben de angst voor islamitische terreur aangewakkerd. Het vertrouwen in de rol van de VS op het wereldtoneel is laag. Het debat over de islam en migratie is sterk verhevigd.

‘Kijk uit met stoere praat’

Zonder een van hen bij naam te noemen, richtte Obama zich tot de Republikeinen, met name de huidige presidentskandidaten. „Nu de frustratie toeneemt, zullen er stemmen opgaan die ons aansporen terug te vallen op tribalisme, en ons af te reageren op medeburgers die er niet uitzien zoals wij, of bidden zoals wij. We kunnen het ons niet veroorloven langs dat pad af te dwalen. Het is precies de reden waarom de wereld zo tegen ons opkijkt.”

Hij citeerde presidentskandidaat Ted Cruz, die het had over ‘tapijtbombardementen’ in Syrië en Irak. „De wereld verwacht van ons dat we hun problemen oplossen. Wij moeten een beter antwoord hebben dan stoere praat, of een oproep tot tapijtbombardementen op burgers. Het is leuk als soundbite op tv, maar het is niet afdoende op het wereldtoneel.” Cruz reageerde hier gisteravond op door Obama „politiek correct” te noemen, omdat die de woorden ‘radicaal-islamitisch terrorisme’ niet gebruikte.

Obama pareerde een veelgebruikt citaat van Trump („We verliezen altijd”) door de status van Amerika als wereldmacht te onderstrepen. „Gebakken lucht”, noemde hij die uitspraak. „Amerika is het sterkste land ter wereld. Punt.” Obama pleitte voor het voortzetten van de oorlog tegen Islamitische Staat. Hij maakte opnieuw duidelijk dat hij in de toekomst een grote militaire rol voor de VS blijft zien, ook in Afghanistan, Pakistan en Jemen. „Amerika zal altijd handelen, desnoods alleen, om onze bevolking en onze bondgenoten te beschermen.” En: „Als je aan Amerikanen komt, dan komen we achter je aan.”

Ook op een ander moment hing de schaduw van Donald Trump boven Obama’s rede. Hij refereerde aan Trumps uitspraak dat hij een tijdelijke stop wil op de komst van moslims. „Alle politiek die gericht is op mensen vanwege hun ras of religie, moeten we verwerpen.”

De paniek bij de Republikeinen

Opvallend was dat Paul Ryan, de Republikeinse voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, hard klapte bij de uitspraak van Obama over Trumps voorstel. Tot dan toe had Ryan als versteend voor zich uitgekeken. Bij de Republikeinen begint langzaam paniek te ontstaan over de opkomst van Trump, en Cruz in zijn kielzog. Trump ligt nog altijd mijlenver voor op de concurrentie, en alleen Ted Cruz blijft enigszins in zijn spoor. Trump reageerde op Obama met een tweet: „De #SOTU-speech is echt saai, traag, lethargisch – niet om aan te zien!”

Veelzeggend voor de stemming in de Republikeinse partijelite was ook de traditionele reactietoespraak, die vlak na de State of the Union door een Republikein wordt uitgesproken. Deze keer was de eer aan gouverneur Nikki Haley van South Carolina. Meestal is deze speech een half uurtje hakken op Obama, maar Haley zei dat de Republikeinen medeschuldig waren aan de politieke verlamming in Washington, en riep haar partij op tot zelfkritiek. En ze richtte zich tegen Trump. „Sommigen denken dat alleen de hardste schreeuwer dingen kan oplossen. Dat is gewoon niet waar. Het is vaak juist beter het volume wat te dempen.” Het was precies de verzoenende taal waartoe Obama vlak daarvoor had opgeroepen.

Obama heeft de tweedeling in Washington niet tegen kunnen gaan, en maakte dat het thema van zijn laatste State of the Union. Donald Trump lukte het wel – voor een avond.