De kringloop van mens en natuur

El botón de nácar lijkt een verhandeling die filosofeert over de samenhang van alles met alles.

‘Ik geloof dat de zee niet alleen een geheugen heeft, maar ook een stem.” Aldus documentaireveteraan Patricio Guzmán (1941) in El botón de nácar, de „paarlemoeren knoop”, begin vorig jaar met de prijs voor beste scenario onderscheiden op het Filmfestival Berlijn. Je zou kunnen zeggen dat geheugen en stem niet alleen de twee belangrijkste thema’s, maar ook de twee belangrijkste wapens zijn in het werk van de Chileen.

Zijn hele leven is getekend door het feit dat hij als prille filmmaker in 1973 gevangen werd gezet na de rechtse staatsgreep tegen president Allende en vervolgens het geluk had het land uit te kunnen vluchten met het filmmateriaal dat hij in de aanloop naar die periode schoot. Hij maakte er het beroemde driedelige revolutionaire epos La batalla de Chile (1975-1979) mee. Hoe vormen filmbeelden het ‘geheugen’ van de actualiteit, hoe geef je gebeurtenissen een ‘stem’? In al zijn films, maar zeker in de films die hij nu in de herfst van zijn leven maakt, vraagt Guzmán zich dat af.

Die wetenschap maakt dat El botón de nácar wat meer ‘bite’ heeft dan op het eerste gezicht lijkt. Zonder voorkennis lijkt de film lang een verhandeling die in verbluffende natuurbeelden filosofeert over de samenhang van alles met alles. Over hoe het water als oorsprong van het leven de dampkring in is gekatapulteerd door ijskometen en over hoe dit alles in het werk van wetenschappers en dichters is uitgedrukt. Guzmán deed iets vergelijkbaars in Nostalgia de la Luz (2010) waarin hij in het landschap van de Atacama Woestijn een parallel vond voor de zoektocht van astronomen naar antwoorden over het ontstaan van de tijd, terwijl vrouwen een steenworp verderop naar de lichamen van hun onder dictator Pinochet verdwenen familieleden graven.

Na de woestijn is nu de oceaan aan de beurt, ook daar liggen slachtoffers van Pinochet. Een van de twee paarlemoeren knopen waar de titel naar verwijst werd daar opgevist: hij zat aan de jas van een politiek gevangene die verzwaard met een stuk treinrails in zee werd geworpen. De andere knoop is de knoop waarvoor Orundellico – oftewel Jemmy Button zoals hij later bekend werd – een jongen van een van de eilanden van Vuurland, in 1830 aan kapitein FitzRoy van Darwins Beagle-expeditie werd verkocht.

Het is een prikkelende gedachte dat de eeuwige kringloop van mens en natuur gebeurtenissen opslaat. Guzmáns film sluit aan bij onderzoek in de mediawetenschappen waarin wordt beweerd dat we om de werking van hedendaagse media te begrijpen terug moeten naar de manier waarop in mineralen en moleculen informatie wordt opgeslagen. Je moet in dat denken mee willen gaan, anders roept het dezelfde ergernis op als de homeopathie met z’n eindeloze verdunningen.

De link tussen de vergeten genocides op de oorspronkelijke bewoners van Patagonië en de moorden en mensenrechtenschendingen van Pinochet, vraagt echter meer dan associatief gemijmer. Op zulke momenten heeft te film te lijden onder het feit dat Guzmán de journalistieke intuïties uit het begin van zijn loopbaan vaarwel heeft gezegd.