Een groot aantal jonge mannen: altijd een risicofactor

De aanrandingen in Keulen zouden het werk kunnen zijn van bendes straatrovers. Spelen sociaal-economische of culturele factoren een rol bij dit type criminaliteit?

‘Stop machogeweld’, stond op een bord bij een demonstratie in Keulen, waar mensen zaterdag hun onvrede uitten over de massa-aanranding. Foto’s Sascha Schuermann/Getty Images

Bondskanselier Angela Merkel wil een debat „over de grondbeginselen van ons culturele samenleven in Duitsland”, naar aanleiding van de berovingen en aanrandingen op het Keulse stationsplein door mensen met een Arabisch of Noord-Afrikaans uiterlijk, onder wie asielzoekers. Vooral schokte het seksuele geweld dat – zo blijkt uit veel internationaal onderzoek – overal ter wereld veel voorkomt, vaak ernstiger. Maar het is zelden zo zichtbaar als in Keulen, waar vrouwen op een druk plein het station wilden bereiken. Vandaar het tumult daarna. Het aantal vluchtelingen dat mogelijk wordt verdacht, is een splinter van de ruim één miljoen die vorig jaar in Duitsland arriveerden. Wat is tot nu toe bekend en in hoeverre spelen sociaal-economische en culturele factoren een rol?

1. Wat is er precies gebeurd op Oudjaarsnacht in het centrum van Keulen?

Er zijn volgens de Keulse politie nu 516 aangiften in Keulen van beroving en in circa 40 procent van de gevallen was er sprake van seksueel geweld op het stationsplein, in de meeste gevallen door mensen met een Arabisch of een Noord-Afrikaans uiterlijk. Volgens de Duitse minister van Justitie, Heiko Maas (SPD), waren de aanvallen in Keulen georganiseerd. Hij wil ook het verband onderzoeken met gelijktijdige aanvallen in een aantal andere Duitse steden.

2. Wat weten we nu over de vermoedelijke daders?

Van de tot nu toe 32 in Keulen aangehouden verdachten waren er 18 asielzoekers, onder wie mensen die zich voor Syriër uitgaven. Die worden verdacht van beroving, niet van zedendelicten. Van sommige staande gehouden verdachten was de asielaanvraag al afgewezen, zij waren dus geen Syriërs. De Duitse politievakbond en een aantal anonieme bronnen zeiden tegen Die Welt am Sonntag dat er veel meer asielzoekers bij waren dan de Keulse politieleiding wilde toegeven.

3. Is er een precedent voor deze vorm van criminaliteit?

In Nordrhein-Westfalen waarschuwt de politie al een jaar voor bendes die gebruikmaken van seksuele intimidatie bij het plegen van berovingen. Volgens lokale media zijn bendes van Antanzdiebe actief die in discotheken en op straat vrouwen beroven nadat ze hun slachtoffers hebben afgeleid door dicht tegen hen aan te dansen of zich op straat tegen hen aan te dringen. Maar de aanrandingen op Oudejaarsnacht waren grootschaliger en gingen vaak een stuk verder; twee vrouwen deden aangifte van verkrachting.

De aanrandingen doen denken aan het Tahrirplein in Kairo, waar tijdens de Egyptische revolutie van 2012 vrouwen met grof geweld werden uitgekleed, aangerand en soms verkracht door groepen mannen. Volgens waarnemers hadden de autoriteiten de hand in deze aanvallen, om de revolutie te ontmoedigen. Er is ook sprake van opgekropte seksuele verlangens van werkloze, jonge mannen die geen geld of gelegenheid hebben om ooit intiem te kunnen zijn met een vrouw. Maar volgens Hassnae Bouazza, arabiste, tolk en schrijfster van het boek Arabieren kijken komt dit soort massale aanrandingen in Syrië helemaal niet voor. „Je kunt de seksuele moraal van Egyptenaren niet generaliseren naar de rest van de Arabische wereld.”

Los van beroving of politiek komt seksueel lastigvallen van vrouwen door kleine groepjes allochtone jongeren in meerdere West-Europese landen voor. Dat bleek ook in 2012 toen de documentaire Femme de la Rue van de Brusselse Sofie Peeters veel reacties van herkenning losmaakte. Peeters liet zich filmen terwijl ze door haar eigen wijk liep en werd lastiggevallen door voornamelijk allochtone jongeren. Daarop volgden veel meldingen van dergelijk gedrag in andere Europese, ook Nederlandse steden. In Brussel staat sindsdien een boete van 250 euro op straatintimidatie. Lastigvallen is überhaupt een probleem. Volgens een rapport van de Europese Commissie overkwam het vorig jaar de helft van de vrouwen in de EU.

4. Kunnen sociaal- economische factoren een rol hebben gespeeld?

Zeker. Laagopgeleide jonge mannen met een migratieachtergrond hebben een hogere kans om in de misdaadstatistieken terecht te komen, zegt Roel Jennissen van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum voor het ministerie van Justitie (WODC). Volgens een recente studie van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, het SCP en het WODC van een cohort asielzoekers die tussen 1995 en 1999 aankwamen, is de overrepresentatie van mannen in die groep de oorzaak voor bovengemiddelde misdaadcijfers.

Ook nu komen er weer veel mannen. Volgens de International Organization for Migration is tweederde van de vluchtelingen die via de Middellandse Zee binnenkomen man. 20 procent is minderjarig, bijna allemaal jongens. De helft van de minderjarigen wordt niet begeleid. Dit verhoogt het risico op misdaad.

5. Kunnen culturele en religieuze factoren een rol hebben gespeeld?

Etniciteit speelt een rol. Het percentage bij de Nederlandse politie geregistreerde zedendelicten is onder mannen van SubSahara-Afrikaanse en Arabische herkomst zes keer zo hoog als onder autochtonen. Het gaat nog altijd om slechts 1,2 promille van de hele populatie. Uit meldingen van vrouwen in ander onderzoek blijkt dat het werkelijke aantal zedendelicten (autochtonen en allochtonen) veel hoger moet zijn, maar de meeste bereiken de politie niet. Vermogensdelicten met geweld (beroving) worden voor 61 procent door niet-westerse allochtonen gepleegd, maar daar hebben vluchtelingen of ex-vluchtelingen maar een klein aandeel in. Voor hen staat er te veel op het spel.

In de landen van herkomst van de in Keulen gesignaleerde jonge mannen staan vrouwen maatschappelijk zwak. Het Arab Human Development Report van 2005 doet uitvoerig verslag van de ondergeschikte positie van vrouwen in Arabische landen, ook op seksueel gebied. Er zijn weinig mogelijkheden voor vrouwen om aangifte te doen van zedendelicten binnen of buiten de kring van familie of bekenden. In haar boek Hoofddoek en maagdenvlies. Waarom het Midden-Oosten een seksuele revolutie nodig heeft, stelt de Amerikaans-Egyptische journaliste Mona Eltahawy de seksuele onderdrukking van vrouwen in Arabische landen aan de kaak.

Renée Römkens, oud-hoogleraar Interpersoonlijk geweld en directeur van Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis, waarschuwt voor de generalisering dat moslims niet van vrouwen kunnen afblijven. Ruim eenderde van de Nederlandse vrouwen zegt met seksueel geweld te maken hebben gehad en daar zijn ook veel autochtone daders onder.

6. Wat wordt er gedaan tegen seksueel geweld door migranten?

In Noorwegen krijgen migranten in asielzoekerscentra meteen les in de normen en waarden van het land. Dat het verboden is om vrouwen te dwingen tot seks, ook als je getrouwd bent.

Deze zondag werd bekend dat asielzoekers in België ook zo’n soort training krijgen. Hier in Nederland volgen asielzoekers met een status een inburgeringscursus door onderwijsbureaus en -instellingen. De gelijkwaardigheid van mannen en vrouwen, ongehuwd samenwonen en homoseksualiteit komen aan bod. I&I Training & Opleiding in Wijchen geeft een training in cultuurverschillen. Maar volgens Bouazza weten Syriërs echt wel dat je niet zomaar aan vrouwen mag zitten.

Er wordt gepleit voor snelle bestraffing van misstappen. Bondskanselier Merkel suggereerde dit weekend dat asielzoekers die de wet overtreden sneller moeten kunnen worden uitgezet.

Er ontstaan spanningen onder jonge mannen die lang, werkloos in een asielzoekerscentrum opeengepakt zitten. Het rapport van de WRR, het SCP en het WODC beveelt daarom aan om asielzoekers zo snel mogelijk aan een opleiding of werk te helpen. In Duitsland blijkt dit tegen te vallen, omdat veel Syriërs onvoldoende opleiding hebben voor functies waar vraag naar is, veel moeten leren of in de overbevolkte arbeidsmarkt voor ongeschoolden terechtkomen. Andere mogelijkheden zijn het beperken van de instroom door betere grensbewaking. Dat staat op de Brusselse agenda. Ook kan de gezinshereniging worden versneld ter verhoging van het percentage vrouwen (nu zo’n 15 procent).