‘Dit is wie ik ben, het is geen bevlieging’

(50) heette eerder Marcel. En Mustafa. Ze had er veel voor over om te worden hoe ze zich altijd al voelde, meer dan het de zorgverzekeraar waard was. „Ik heb met liefde al mijn creditcards leeggetrokken om te kunnen worden wie ik ben.”

Als ze de deur van haar Amsterdamse bovenwoning opendoet denk je niet meteen: daar staat een uitgesproken vrouwelijke vrouw. Jasmine de Vries (50) heeft lange blonde haren en een grote buste. Maar ze heeft ook brede schouders en een wat zware stem. Als ze het niet als beledigend zou ervaren, zou je haar androgyn kunnen noemen.

Jasmine voelt zich wel 100 procent vrouw. Haar hele leven al, maar tot tien jaar geleden verzweeg ze dat. Als Marcel, projectmanager bij een groot IT-bedrijf, vertelde ze jarenlang „stevige verhalen” bij de koffieautomaat. Ze trouwde met een vrouw die niet wist dat haar levenspartner in het verkeerde lichaam geboren was.

Daar kwam ellende van. En misschien had zij die kunnen voorkomen als zij zich niet zo had geschaamd voor haar anders-zijn. Maar alles heeft tijd nodig. En zo’n worsteling heeft ook voordelen. In haar huidige werk als portret- en modefotograaf kan zij de gevoelens van haar objecten aan hun gezichten aflezen.

Aan dat worden-wie-je-eigenlijk-al-was hangt wel een prijskaartje. Jasmine onderging vijf behandelingen, waarvan drie niet door de zorgverzekeraar werden vergoed. En nóg is ze voor haar gevoel niet ‘af’. „Het liefst had ik nog een rib laten verwijderen”, zucht ze. „Ik houd van slanke tailles. Het is dat een vriend zei: genoeg is genoeg.”

Wanneer wist je: ik ben in het verkeerde lichaam geboren?

„Ik kan niet één moment aanwijzen, maar ik weet wel dat ik mij als zevenjarige al in de kledingkast vergiste. Mijn oudere zus en ik schelen achttien maanden, we hadden dezelfde maat. Dus als ik alleen thuis was, poseerde ik voor haar kast.”

Haar vader was groenteboer, haar moeder werkte als schoonmaakster in het ziekenhuis. Jasmine typeert de opvoedstijl van haar ouders als „streng maar rechtvaardig”. „Als ik te laat was voor het eten, kon ik meteen door naar mijn kamer, zodat ik leerde van mijn fouten.”

Wat was Marcel voor jongen?

„Hij had een grote vrijheidsdrang. Als peuter regelde hij het verkeer toen mijn moeder met de buurvrouw praatte. Als kleuter stepte hij kilometers door Den Haag, tot een voorbijganger zich afvroeg: wie is dat jongetje?”

Was hij bang betrapt te worden?

„Ja. Hij hing de kleding van zijn zus terug op dezelfde plek, op dezelfde manier. In de jaren zeventig was het not done om kleding van het andere geslacht te dragen. Hij wist dat hij iets deed wat niet mocht.”

Dat kan niet lang goed gaan.

„Toch wel. Hij kende alle werk- en schoolschema’s – we waren met z’n vijven thuis – uit zijn hoofd. Hij was uiterst voorzichtig.”

Hij moet zich eenzaam hebben gevoeld.

„Eenzaam is niet het juiste woord. Wel gespannen. Van zijn eerste zakgeld kocht hij lingerie. Die verstopte hij in zijn kast. Tussen zijn vijftiende en zijn achttiende ging hij als meisje uit in Scheveningen. De rest van het gezin was lid van de naturistenvereniging. Als zij ‘op kamp’ waren, had hij het rijk alleen.”

Marcel werd verliefd op Fatima, een gelovige moslima. Om met haar te kunnen samenleven, bekeerde hij zich tot de islam. Het geloof „zat nooit diep”, zegt Jasmine, maar Marcel ging wel naar de moskee, at halal en kreeg een islamitische naam: Mustafa. In 1998 werd hun eerste en enige kind geboren: Adam. Het gezin vestigde zich in Leeuwarden.

Je had niet het gevoel: ik leef een leugen?

„Ik wist: het komt een keer uit. Maar ik worstelde zó met mijn anders-zijn, dat ik overwoog uit het leven te stappen. In die tijd forensde ik van Leeuwarden naar mijn werk in de Randstad. Onderweg fantaseerde ik dat ik tegen een boom zou rijden. Ik was amper veertig.”

Je vreesde afwijzing?

„Ik was bang dat ik niet geaccepteerd zou worden. Zolang ik maar hard werkte, kon ik mijn aandrang onderdrukken. Nadeel was dat mijn depressieve gevoelens verhevigden. Later heb ik wel eens tegen Fatima gezegd: het was een kwestie van leven of dood. Dat klinkt dramatisch, maar zo was het wel. Toen we een paar jaar getrouwd waren, kwam er meer ruimte voor mijn verborgen gevoelsleven. Als zij op haar werk zat, trok ik haar kledingkast open. En soms, als mijn zoon sliep en zij bij een vriendin zat, ging ik stappen in de buurt. Mijn behoefte aan zelfexpressie was enorm.”

In die tijd begon Jasmine ook hormonen te slikken, die ze bestelde via internet. Tot verbazing van Fatima kreeg zij borstvorming en werd zij op straat steeds vaker met ‘mevrouw’ aangesproken.

Fatima vermoedde niets?

„Ze vond het vreemd, maar ik hield mij van de domme. Ik was trots op mijn borsten en verzamelde moed haar in vertrouwen te nemen. Dat deed ik toen ik, op aanraden van mijn huisarts, een afspraak met het genderteam van het UMCG in Groningen had gemaakt. Ik kreeg een artikel van de transseksuele schrijfster Angela Wende onder ogen. Zij verwoordde haar worsteling zó mooi, dat ik het stuk aan Fatima voorlegde. Ik zei: dit is wie ik ben, het is geen bevlieging.”

Hoe reageerde zij?

„Ze heeft het er heel moeilijk mee gehad. Dat geldt ook voor Adam, die zijn vader tot op de dag van vandaag mist.”

Jasmine en Fatima gingen uit elkaar omdat er in de islam geen plaats is voor transseksualiteit en omdat Fatima van mannen houdt. De twee houden wel ‘een speciaal gevoel’ voor elkaar. Jasmine ziet Adam nu en dan. Hij is zeventien en woont bij Fatima.

Na haar scheiding leefde Jasmine (die sinds kort samenwoont met haar vriend Jan Willem) een dubbelleven. Op haar werk was zij de zelfbewuste projectmanager, thuis een wat onzekere vrouw. „Toen ik collega’s en klanten over mijn transitie mailde, reageerde slechts een enkeling verbaasd. Het was hun al opgevallen dat ik strakke truitjes onder mijn slobberkleding droeg – om borstvorming te camoufleren.”

Sta je als vrouw anders in het leven?

„Ik ben niet wezenlijk veranderd. Maar ik word als vrouw wel anders bejegend. Ik kan niet veel meer met mijn kennis over viertaktmotoren; een vrouw wordt op dat terrein niet serieus genomen. En in de IT-wereld hield ik het als vrouw niet lang uit; bij de vierde organisatieronde werd ik ontslagen.”

Liep je als vrouw tegen het glazen plafond aan, of werd je als transseksueel niet voor vol aangezien?

„Negentig procent van mijn collega’s was man. Alles in de IT-wereld is ingesteld op de denkwereld van mannen. Maar mijn ontslag wordt zeker ook door mijn transformatie verklaard. Ik zat vaak bij de psychiater of in het ziekenhuis. Ik kon niet op de toppen van mijn kunnen werken.”

Van het geld dat Jasmine bij haar ontslag meekreeg, betaalde zij een fotografieopleiding – een lang gekoesterde droom. En zij vervolmaakte haar transformatieproces. Na de geslachtsverandering, gezichtsbehandeling, ontharingsbehandeling en haartransplantatie – de meest voorkomende behandelingen voor man-naar-vrouwtransseksuelen – besloot zij ook haar buikwand te laten corrigeren. Totale behandelingskosten: 42.000 euro. Jasmine betaalde tweederde van haar spaargeld, de geslachtsverandering en de ontharingsbehandelingen werden vergoed door de zorgverzekeraar. Dat ging niet zonder slag of stoot, zegt ze.

Wat bedoel je?

„ Ik gaf de voorkeur aan een behandeling in Thailand, waar de wachtlijsten korter zijn, de ingrepen goedkoper en waar je levenslange garantie krijgt voor bijkomende kosten. De verzekeraar wees mijn verzoek af: ‘Behandelingen in het buitenland worden niet standaard vergoed’. Toen ik in beroep ging, werd ik opgeroepen door een medische commissie. ‘Het ziet er toch goed úít’, zei een van de commissieleden. Waarop ik antwoordde: stel dat u zo wat gaat drinken in een bar, u ziet een leuke vrouw, het klikt, u gaat zoenen en ze prikt...”

Hoe reageerde hij?

Ze glimlacht. „Hij zweeg. Maar mijn antwoord gaf wel stof tot nadenken. Ik kreeg meteen een brief dat mijn verzoek alsnog werd ingewilligd.”

Wat zegt dat?

„Dat er sprake is van willekeur. Omdat ik mijn verhaal goed kon verkopen, werd ik gehoord. Maar hoe zit het met de transseksuelen die minder mondig zijn? Of die te maken krijgen met zorgmedewerkers die strikt volgens de regels werken? Ik ken mensen met een mannelijk hoofd die als vrouw door het leven gaan. Ze durven de straat niet op uit angst voor fysiek of verbaal geweld. Aan dat probleem wordt veel te weinig aandacht gegeven.”

Ondanks die gedeeltelijke vergoeding moest je wel krom liggen om te kunnen worden wie je bent.

„Ik heb met liefde al mijn creditcards leeggetrokken om te kunnen worden wie ik ben. Al had ik de rest van mijn leven als armoedzaaier door het leven moeten gaan, dan had ik het er nóg voor over gehad.”

Wat zie je als je nu in de spiegel kijkt?

„Een vrouw met brede schouders en een zwaardere stem. Maar wel een vrouw. Ik ben tevreden met wie ik ben.”