VVD is beslissend in strijd om Kamervoorzitterschap

Deze week kiest de Tweede Kamer een nieuwe voorzitter. De uitkomst is onzeker.

De kandidaten die zich tot nu toe hebben gemeld: Madeleine van Toorenburg (CDA) en Khadija Arib (PvdA). Foto's ANP / Pierre Crom

Veertig VVD’ers bepalen komende woensdag, aan het begin van het nieuwe politieke kalenderjaar, wie de nieuwe Tweede Kamervoorzitter wordt.

Steunen de liberale Kamerleden de kandidaat van coalitiepartner PvdA, dan volgt Khadija Arib hun in december afgetreden partijgenoot Anouchka van Miltenburg op. Schaart de VVD-fractie zich collectief achter tegenkandidaat Madeleine van Toorenburg (CDA), dan krijgt zij met steun van andere oppositiepartijen waarschijnlijk genoeg stemmen. Het is ook nog mogelijk dat de hele verkiezing op zijn kop wordt gezet wanneer zich op het laatste moment een VVD’er kandideert, Ton Elias bijvoorbeeld. Mits deze door zijn eigen en andere rechtse fracties gesteund wordt, komt hij in een tweede stemronde tegenover Arib of Van Toorenburg te staan.

De VVD heeft na het debacle met Van Miltenburg en de vele affaires rond prominente liberalen bewust geen eigen kandidaat naar voren geschoven. Ons past bescheidenheid, luidt het motto. Grappig genoeg is de partij daardoor juist kingmaker.

Voorlopig gaat de strijd tussen Arib en Van Toorenburg. Meestal maken coalitiepartijen afspraken over het steunen van elkaars kandidaten, maar dit keer is verre van zeker dat VVD’ers op Arib zullen stemmen. Andere PvdA-kandidaten hadden op meer steun kunnen rekenen dan zij, lijkt het. Dat maakt de toch al onvoorspelbare stemming – schriftelijk en anoniem – nóg spannender. Al eerder kwamen er verrassende winnaars uit de bus. Zo versloeg VVD’er Frans Weisglas in 2002 de officiële kandidaat van zijn fractie, Annemarie Jorritsma. Dat was de eerste keer dat de Kamer haar eigen voorzitter koos – tot die tijd bedisselden CDA en PvdA traditioneel in de achterkamer wie de positie kreeg. Als de VVD woensdag verdeeld stemt, wordt de uitslag helemaal onvoorspelbaar.

Wie er ook wint, hem/haar wacht een lastige taak. De voorzitter leidt niet alleen de plenaire vergaderingen, maar geeft ook leiding aan honderden ambtenaren. En aan het Presidium – het dagelijks bestuur van de Kamer, dat onder Van Miltenburg de reputatie verwierf van een ruzieclub.

Foto ANP / Bart Maat

Commissievoorzitter Madeleine van Toorenburg (CDA) staat de pers te woord na afloop van het laatste verhoor van de parlementaire enquetecommissie Fyra. Foto ANP / Bart Maat

Madeleine van Toorenburg (CDA): niet meer zo onbekend

De laatste keer dat Madeleine van Toorenburg zich kandideerde in een interne verkiezing kreeg ze 1,7 procent van de stemmen. In mei 2012 werd ze laatste in de lijsttrekkersstrijd binnen het CDA, die gewonnen werd door Sybrand van Haersma Buma. „Madeleine leefde toen niet in de illusie dat ze echt partijleider zou worden”, zegt Elly Blanksma, die vijf jaar met Van Toorenburg in de Kamer zat en met haar bevriend raakte.

Nu is Madeleine van Toorenburg (47) wel uiterst serieus over haar kandidatuur als Kamervoorzitter. Volgens Blanksma ambieert ze de functie al langer. Door de weerstand tegen Khadija Arib (PvdA) in sommige partijen maakt ze serieus kans woensdag tot voorzitter gekozen te worden. En ze is ook niet langer een „niet zo heel bekend Kamerlid uit die toch al vrij stille CDA-fractie”, zoals NRC haar in 2012 omschreef.

Van Toorenburg is gepromoveerd juriste en was directeur van een jeugdinrichting in Vught toen ze in 2006 besloot voor het CDA de politiek in te gaan. Toen het CDA met de PVV regeerde, een tijd van haat en nijd in de fractie, „was Madeleine een verbindende factor”, zegt Blanksma. In 2012 verbood Buma zijn twaalf overgebleven fractiegenoten zich te kandideren voor het voorzitterschap. Maar nu sorteert de partij weer langzaam voor om gaan te regeren en stak Van Toorenburg haar hand op.

In de tussentijd verwierf ze faam als voorzitter van de parlementaire enquêtecommissie Fyra. Ze zat de openbare verhoren deskundig voor en met zichtbaar plezier, al trad ze soms wat pinnig en schooljufferig op. CDA’ers werden niet gespaard. Zo beschuldigde ze oud-minister Camiel Eurlings van misleiding. Commissielid Vera Bergkamp (D66) prijst Van Toorenburg als iemand die „collega’s heel erg de ruimte geeft”. Tegelijkertijd „heeft ze het hart op de tong”.

Aanvaringen met collega’s kunnen fel zijn. Zo had ze in 2012 een hoogoplopende Twitter-ruzie met uitgerekend tegenstrever Khadija Arib, die zij beschuldigde van „leugens” en „lijkenmentaliteit”. Ze lijkt een voorbeeld te zien in PvdA’er Gerdi Verbeet. Toen die in 2012 vertrok als voorzitter prees Van Toorenburg haar in de Volkskrant. „Ze deed het geweldig, soms was ze net De Majesteit, dan weer een schooljuf (afhankelijk van de klas)”.

Foto ANP / Bart Maat

PvdA’er Khadija Arib vorige maand op de voorzittersstoel voorafgaand aan het wekelijkse vragenuurtje in de Tweede Kamer. Foto ANP / Bart Maat

Khadija Arib (PvdA): politieke overlever

Ze heeft er al eventjes aan kunnen ruiken. In de week voor Kerst verving PvdA’er Khadija Arib de opgestapte Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg (VVD). En dus mocht ze op de laatste vergaderdag van 2015 haar collega’s toespreken. Dat deed ze als een echte preses: enerzijds lof (er wordt hard gewerkt, bravo!), anderzijds een standje (jullie moeten niet meer zoveel op je mobiele telefoon turen!).

Arib wil niets liever dan Tweede Kamervoorzitter worden. Maar gunnen de 149 andere Kamerleden haar dat ook? Haar kandidatuur draait vooralsnog meer om haar afkomst dan om haar competenties. De PVV van Geert Wilders heeft de in Marokko geboren Arib bij voorbaat luidruchtig afgeserveerd voor de functie. Dubbele nationaliteit, kan niet! Kamerleden van andere partijen klaagden in de krant over haar Marokkaanse accent – anoniem uiteraard.

Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders Een Kamervoorzitter met een dubbele nationaliteit die de vrijheid v meningsuiting om zeep wil helpen? #nepkandidaat https://t.co/souAdGt8HG

Ook haar persoonlijkheid is niet onomstreden. Aan Arib kleeft het imago van ruziemaker. Toen PvdA-Kamerleden haar anderhalf jaar geleden kozen op de belangrijke post van fractiesecretaris, lekte via de Volkskrant een interne brief uit. Daarin stond een negatief stemadvies van fractiemedewerkers voor Arib: ze zou niet goed met personeel kunnen omgaan. Ook bij andere partijen is ze niet echt populair.

Toch heeft ze in haar fractie ook genoeg sympathisanten. Naast Arib toonden nog twee PvdA’ers interesse in het voorzitterschap, Roos Vermeij en Angelien Eijsink. Die twee kandidaten, en dan met name Vermeij, zouden beter liggen bij andere partijen. Vlak voor Kerst organiseerde de fractie dus in allerijl een interne verkiezing, om te voorkomen dat de PvdA met meerdere kandidaten zou komen. Arib versloeg Vermeij en Eijsink in één ronde, bevestigen verschillende bronnen.

Khadija Arib (55) geldt aan het Binnenhof als een politieke overlever. Soms vriendelijk, soms hard, vaak onvoorspelbaar. Samen met Wilders, Harry van Bommel (SP) en Kees van der Staaij (SGP) is zij het enige Tweede Kamerlid dat al sinds 1998 in het parlement zit. Een aantal keren leek haar politieke carrière ten einde, maar telkens wist ze terug te keren in de Kamer. In de loop der jaren voerde ze het woord over zaken als medische ethiek en asielbeleid.

In 2012 probeerde Arib al eens Kamervoorzitter te worden. Ze verloor van VVD’er Van Miltenburg, maar mocht wel eerste ondervoorzitter worden. In die hoedanigheid zat ze al regelmatig debatten voor – en straalde meer rust en redelijkheid uit dan de echte voorzitter.

Mogelijk andere aspiranten Als de Tweede Kamer komende week van reces terugkeert, zijn alle ogen gericht op Ton Elias. Kandideert de VVD’er zich als Kamervoorzitter of niet? Hij heeft tot dinsdag 10.00 uur om te beslissen en doet dat pas op het laatste moment, laat hij per sms weten. De VVD heeft geen kandidaat naar voren geschoven, maar het staat individuele Kamerleden vrij te solliciteren. Elias straalt uit niets liever te willen dan voorzitter worden, maar is door zijn eigen partij ontmoedigd. Hij zou niet erg populair zijn. Martin Bosma (PVV) zit regelmatig debatten voor en wordt geprezen. Maar het lijkt ondenkbaar dat de Kamer een PVV’er kiest. De Kamervoorzitter speelt ook een rol in het Nederlandse voorzitterschap van de EU. Bosma is (nog) geen kandidaat. Er kunnen zich ook meer kandidaten van één partij melden, bijvoorbeeld de PvdA. Al hebben Aribs interne tegenkandidaten toegezegd niet voor eigen succes te gaan. In 2013 liep de PvdA op die manier het voorzitterschap van de senaat mis.