‘Oppositie in Polen krijgt nu zijn verdiende loon’

De nieuwe machthebbers hervormen de staat in hoog tempo. Brussel en de oude elite zijn boos. „In veel families woedt nu een koude oorlog.”
Duizenden demonstranten verzamelen zich mid-december op straat in de stad Poznan nadat de nieuwe regering de macht over het grondwettelijke tribunaal naar zich heeft toegetrokken. Foto Kuba Kaczmarczyk/EPA

‘Mijn nichtje begon te huilen toen Recht en Gerechtigheid (PiS) de verkiezingen won.” Aleksandra Rybinska, journaliste voor het rechts-conservatieve weekblad wSieci kijkt geamuseerd op van haar cappuccino in het centrum van Warschau.

„Ze denkt dat ze voortaan gedwongen wordt om naar de kerk te gaan.”

Het Poolse oppositiekamp en het buitenland reageren volgens haar „hysterisch” op het offensief dat de nationaal-conservatieve PiS-regering de afgelopen weken losliet op de Poolse staat. Onder de vlag van ‘re-Polonisering’ trok deze in ongekend tempo de controle over het grondwettelijke tribunaal, de publieke omroep, de hoge ambtenarij en staatsbedrijven naar zich toe, zonder veel respect voor rechtstatelijke obstakels. Nieuwe controversiële hervormingen, zoals een wet die de macht van de regering over het bureau van de aanklager dreigt te verhogen, staan in de steigers.

„Elegant vind ik het ook niet”, zegt Rybinska. Maar zo gaat dat nu eenmaal in een jonge democratie die verdeeld is tussen liberale seculieren en katholieke nationalisten. Teraz, kurwa, my heet de sfeer van machtswissels: en nu is het onze beurt, verdomme. Onder de pro-Europese regering van het centrum-rechtse Burgerplatform (PO) en de agrarische PSL, was het niet anders, zegt Rybinska. Conservatieve journalisten kregen geen kans.

„Vele van mijn vrienden belandden op straat, we werden niet uitgenodigd op persconferenties.”

PiS-stemmers werden weggezet als abnormalen en fascisten of uitgelachen als ‘geitenwollen baretten’, naar de kledingsstijl van activistische aartsconservatieve oude dametjes.

Tirades

Poolse parlement. Foto Rafal Guz/AFP

Het hoort bij de „pathologie” van de generatie politici die na 1989 de macht verwierf, zegt Rybinska. Ondanks hun tirades tegen oude communisten die nog steeds overal aan de touwtjes zouden trekken, gedragen ook PiS-politici zich volgens haar nog steeds als ‘postcommunisten’ die hun trucjes hebben afgekeken van het regime waartegen ze vochten. „Ik vind het altijd een beetje ongemakkelijk dat ik ze verdedig.” Maar de oppositie lijdt aan dezelfde kwaal. „Dan is dit wat je krijgt als je je tegenstanders acht jaar lang pest.”

Je zou haar kunnen verdenken van eigenbelang: nu het oude management van de publieke televisie wordt afgedankt, kreeg ze prompt een baan aangeboden als correspondent in Frankrijk. Maar ze wíl helemaal niet naar Parijs: daar woonde ze ooit al eens in een overwegend islamitische buurt waar ze eindeloos werd lastiggevallen door mannen die zich „als beesten gedroegen”, zegt ze.

Daarom is ze tegen het toelaten van vluchtelingen, net zoals de nieuwe regering. En vindt ze ook dat de openbare omroep moet stoppen met ‘homopropaganda’. „Als je homo bent, is dat jouw probleem. We zijn allemaal gelijken, maar moeten we dat ook uitdragen als iets wonderlijks? Het is geen goed idee om net als in Frankrijk je kinderen mee te nemen naar Gay Pride, waar naakte mannen met hun kruis tegen elkaar schuren.”

PiS, voorvechters van een homogene conservatieve natie, maar ook van de minder bedeelde Polen, moet maar eens een kans krijgen, zegt Rybinska. De economie is wat telt. En Polen zijn waakzaam genoeg als de partij uit de bocht zou gaan.

Schrappen van stemrecht

De Europese Commissie debatteert over het aantasten van de rechtsstaat in Polen en overweegt sancties. Maar Brussel heeft het verkeerd begrepen, vindt ook Witold Waszczykowski, minister van Buitenlandse Zaken. Polen hebben lak aan critici die doen „alsof de wereld, op marxistische wijze, voorbestemd was om in slechts één richting te evolueren – een nieuwe mix van culturen en rassen, een wereld van fietsers en vegetariërs die alleen nog op duurzame energie inzetten en tegen alle vormen van religie vechten” vertelde hij aan het Duitse Bild, dat overigens zijn ironie niet zou hebben gehoord.

Lukasz Lipinski, kenner van het politieke milieu in Warschau, ziet het anders. „Duda [Andrzej, president van PiS-signatuur] heeft net weer een bundel wetten getekend,” zegt de jurist en voormalig journalist voor het progressieve Gazeta Wyborcza. Zijn bureau, Polityka Insight, levert politieke analyse aan ambassades en bedrijven en maakt nu overuren. „Het moet pijnlijk zijn voor een jurist als Duda om zo om te gaan met de wet”, zegt hij.

Dat PiS zich daarbij net zo opstelt als de oppositie, klopt niet volgens Lipinski. Ja, de voorgaande regering probeerde ook twee leden van het grondwettelijke tribunaal te benoemen op niet-legitieme wijze en de publieke media zijn nooit helemaal gebalanceerd geweest. „Maar ze probeerden wel om pluralistisch te zijn in het kiezen van hun gasten. En de reactie van PiS is gewoon niet proportioneel.”

Met welk doel? „Het blijvend omvormen van de overheid zou wel eens zowel doel als middel kunnen zijn. Al zie ik het meest in de verklaring dat ze al die corrupte pro-Sovjet en pro-Europese elites willen vervangen door een eigen elite.” Ondanks de PiS-retoriek over deloyale communisten, „zijn hun grootste vijanden overigens de voormalige broeders uit [de anti-communistische vakbond] Solidariteit die na 1989 meer invloed hadden dan zij, zoals Donald Tusk”, de huidige voorzitter van de Europese Raad.

Vliegramp

Ook de zoektocht van PiS-leider Jaroslaw Kaczynski naar de feiten achter de vliegramp bij het Russische Smolensk zou een motief kunnen zijn om justitie en media te vertimmeren. Bij de ramp kwam zijn tweelingbroer en president Lech Kaczynski om, met tientallen leden van de Poolse elite. Een overheidsrapport opgemaakt onder de vorige regering concludeerde dat het om een ongeluk ging, maar PiS-prominenten beschuldigen zowel het kabinet van Tusk als de Russische regering van het toedekken van de ware oorzaak.

Ook de buitenlandpolitiek gaat op de schop. De dreiging uit Rusland moet steviger het hoofd worden geboden, evenals de vermeend grote afhankelijkheid van Duitsland, die andere historische vijand.

De nieuwe Poolse premier Beata Szydlo (rechts) wordt omhelsd doorPiS-leider Jaroslaw Kaczynski (links). Foto Radek Pietruszka/EPA

De nieuwe regering zet in op een hechter blok onder de landen tussen de Baltische en Zwarte Zee, naar het idee van de in Polen aanbeden maarschalk Jozef Pilsudski, die cruciaal was in de vorming van een vrije Poolse republiek in 1918.

Kaczynski, algemeen beschouwd als de de facto macht achter de president en premier Beata Szydlo, haalde afgelopen week alvast de banden met de Hongaarse premier Viktor Orbán aan. Ze spraken elkaar urenlang in een herberg aan de Pools-Slowaakse grens. Orbán stelde in 2010 stelde grondwet, media, justitie en ambtenarij eveneens in dienst van zijn regering, zonder dat een verdeelde EU er veel tegenin wist te brengen. Legden beide mannen de basis voor een nieuwe alliantie?

In hun machtshonger en fascinatie voor nationale helden uit vorige eeuwen, lijken ze elkaar te kunnen vinden. Maar Orbán is een ideologisch flexibele speler die bereid is deals te sluiten met Vladimir Poetin – ondenkbaar voor Kaczynski. En de mondaine Orbán is omgeven door een glamoureuze elite die zich financieel laaft aan de staat. Eenzaat Kaczynski is gericht op immateriële zaken: hij was lang een man zonder bankrekening of rijbewijs.

En dan hebben ze elk een ander soort greep op hun land. Orbán regeerde met een tweederde meerderheid in het parlement, voor PiS is die onbereikbaar. Het grote Polen heeft niet alleen een sterkere parlementaire oppositie, maar ook meer pluralistische private media en een actieve civil society. Maar de herbergontmoeting lijkt productief; Hongarije kondigde gisteren aan om elk EU-voorstel voor sancties tegen Polen te vetoën.

Geuzennaam

„Het ergste soort Polen”, noemde Kaczynski de tienduizenden die demonstreerden tegen zijn inperkingen van de grondwet. Het is een geuzennaam voor Mateusz Kijowski (47), leider van het organiserende Committee ter bescherming van de Democratie, het KOD, een verwijzing naar het Committee ter Bescherming van de Arbeiders (KOR) van anti-communistische dissidenten waar ook Jaroslaw Kaczynski en Lech toe behoorden.

Kijowski, met grijs-witte baard en haar in een knotje: „Sinds 1989 hebben we 26 jaar lang gepraat over economie en het politieke spel, maar niet meer over de belangrijkste dingen: democratie en vrijheid. Eigenlijk komen er niet zoveel jonge mensen naar de demonstraties. Zij begrijpen niet wat het probleem is: PiS heeft toch de verkiezingen gewonnen? Het is alsof ze op Miss Polonia stemmen.”

In zijn huis in een dorp bij Warschau hangen vlaggetjes met ‘Refugees Welcome’. Bij het kerstdiner belandde hij in een discussie met zijn PiS-stemmende oom. In veel families woedt momenteel zo’n ‘koude oorlog’ lacht hij. „Maar ik ben niet anti-PiS, wel voor het respecteren van de wet.”

Voorlopig zijn de straatprotesten nodig, zegt hij: ook dit weekend demonstreert KOD in Warschau. Maar uiteindelijk „hebben we een nieuwe Ronde Tafel nodig”– een verwijzing naar de onderhandelingen tussen het communistische regime en de oppositie die in 1989 ten grondslag lagen aan het moderne Polen.

Jonge Pool en IT-ondernemer Tomek Kerber (26) heeft er nog geen boodschap aan. Hij is een ontgoocheld PO-kiezer die dit keer op PiS stemde.

Reprimandes uit Brussel maken geen indruk op hem. „We hebben Brussel lang met de pet in de hand gevraagd ons erbij te nemen, maar dat is voorbij.” Is Kerber, wiens zaak grotendeels drijft op Europese subsidies dan niet blij met die fondsen? „Ja, maar ze maken Polen ook afhankelijk en minder innovatief. En wij geven jullie onze jonge arbeidskrachten terug.”

Nog erger is het als de kritiek van Duitsers komt, zoals Martin Schulz, voorzitter van het Europese Parlement of Günther Oettinger, eurocommissaris voor mediabeleid. „Als een Duitser me vertelt dat hij de binnenlandse problemen van Polen gaat oplossen, stijgt mijn interne temperatuur met tweehonderd graden. .”

Het belangrijkste is hoeveel geld hij aan zijn werknemers kan betalen”, zegt hij. „Laat deze regering vier jaar proberen of ze het beter kan doen dan de vorige.”

Of PiS zo ver komt, is nog steeds de vraag. Door zoveel tegelijk op de schop te nemen, „dreigen ze een hoop groepen tegen zich in het harnas jagen”, zegt analist Lipinski. Maar: „Europa zal moeten afwachten tot de dag dat de Polen zelf genoeg hebben van hun regering.”