Hoe Parijs zijn 149 doden herdenkt

Zondag herdenkt Frankrijk de ‘Republikeinse mars’ van 2015. Place de la République werd het middelpunt van Parijs.

Op de Place de la République is spontaan een herdenkingsplaats voor slachtoffers van de aanslagen ontstaan. foto Eric Feferberg / AFP

Met grote precisie veegt een oud dametje de dode bladeren tussen de plantjes aan de voeten van Marianne weg. Ze heeft vuilniszakken meegebracht om het afval straks te kunnen meenemen. „Zo wordt het weer netjes”, zegt ze onverstoorbaar doorvegend terwijl vrijdagmiddag een gestage stroom herdenkende mensen langs trekt.

Een jaar na de monumentale ‘Republikeinse mars’ branden rond het 25 meter hoge beeld op Place de la République in Parijs nog altijd vele honderden kaarsjes, ter nagedachtenis aan de 149 mensen die in 2015 bij terrorisme in en om de stad om het leven kwamen. Er hangen vlaggen, foto’s van slachtoffers en dagelijks komen er verse bloemen bij. Vrijwilligers van het collectief ‘17 Plus Jamais’ ontfermen zich over het onderhoud.

Hachelijke rotonde

Nog maar enkele jaren terug was dit een hachelijke rotonde, waar voor auto’s, bussen en fietsers de wet van de sterkste gold. In 2013 richtte de gemeente het plein opnieuw in en werd Marianne schoon gepoetst. Sinds begin vorig jaar is République bedevaartsoord en levend monument tegelijk: een lieu de mémoire.

Dat begon al enkele uren na het bloedbad bij Charlie Hebdo op 7 januari 2015. Spontaan kwamen de eerste mensen hier ’s middags bij elkaar, ’s avonds stond het plein stampvol. Een paar dagen later, op 11 januari, kwamen hier naar schatting 2 miljoen mensen samen om de drie dagen terreur te herdenken en de ‘waarden van de republiek’ te vieren. Wekenlang bleef een geknutseld potlood dat de vrijheid van meningsuiting moest weergeven in Mariannes arm hangen.

Ook na de aanslagen in november stonden Parijzenaars meteen weer onder het beeld dat de republiek symboliseert. Madonna zong op deze plek van bezinning (zonder publiek) een lied, Angela Merkel liet hier (zonder pers) in het donker een bloem achter.

„Ik voel iedere dag aandrang langs te gaan om de slachtoffers te laten weten dat we ze niet vergeten”, zegt de 40-jarige Sabine, een buurtbewoner. „Dit plein staat voor alles dat we in Frankrijk waardevol vinden en waar terroristen het op gemunt hebben.”

„We hebben ons vaak afgevraagd op welke manieren het gebruikt zou gaan worden”, zei architect van de herinrichting Pierre-Alain Trévelo tegen Libération. Natuurlijk, er moest als vanouds gedemonstreerd kunnen worden. En de gemeente wilde er culturele evenementen kunnen beleggen. „Maar dit hadden we ons nooit kunnen voorstellen.”

De leegheid is uitnodigend

Dat de meeste aanslagen in 2015 hier in de buurt plaatshadden verklaart natuurlijk voor een deel de nieuwe rol van het plein. Maar de leegheid van het République is ook gewoon uitnodigend. Het beeld van Marianne uit 1883 is op zijn plaats gebleven, maar sinds het verkeer er niet meer omheen raast, kunnen voetgangers het zonder gevaar van nabij zien. En dat was precies de bedoeling. Het beeld moest „aanraakbaar” worden, het plein „toegankelijk”, zei Trévelo.

Zondag onthult president Hollande op het plein een gedenkplaat bij een afgelopen week geplante arbre du souvenir. Aan symboliek geen gebrek: het is een eik, sinds de Franse revolutie ‘boom van de vrijheid’. Volkszanger Johnny Hallyday – in Charlie Hebdo vrij regelmatig gefileerd – zal een lied ten gehore brengen.

Wat daarna met de bloemen, kaarsjes en herinneringsteksten gebeurt, is onduidelijk. Medewerkers van het gemeentearchief hebben alvast veel van de geschreven boodschappen gefotografeerd om die voor het nageslacht te behouden.

„Maar wat mij betreft houden we ons geïmproviseerde monument zo lang mogelijk intact”, zegt de 26-jarige Vincent van 17 Plus Jamais. „Dit plein is van de mensen geworden, dat moet je ze niet afnemen.”