Hoe de Polen Polen Poolser maken

Na Hongarije lijkt nu ook Polen op weg zich buiten de orde van de Europese rechtsstaat te plaatsen. Conservatieve Polen verklaren hun frustratie.

Demonstratie in Warschau tegen maatregelen van de nieuwe regering die de rechtsstaat zouden aantasten. Foto’s EPA

‘Mijn nichtje begon te huilen toen Recht en Gerechtigheid (PiS) de verkiezingen won.”

Aleksandra Rybinska, journaliste voor het rechts-conservatieve weekblad wSieci kijkt geamuseerd op van haar cappuccino in een trendy bar in het centrum van Warschau. „Ze denkt dat ze voortaan gedwongen wordt naar de kerk te gaan.”

Het Poolse oppositiekamp en het buitenland reageren volgens Rybinska „hysterisch” op het offensief van de nationaal-conservatieve PiS-regering. Onder de vlag van ‘re-Polonisering’ trok deze de afgelopen weken de controle over het grondwettelijke tribunaal, de publieke omroep, de hoge ambtenarij en staatsbedrijven naar zich toe, zonder veel respect voor rechtstatelijke obstakels.

Meer controversiële hervormingen, zoals het verhogen van de macht van de regering over het bureau van de aanklager, staan in de steigers. „Elegant vind ik het ook niet”, zegt Rybinska. Maar zo gaat dat nu eenmaal in een jonge democratie die verdeeld is tussen liberale seculieren en katholieke nationalisten. Teraz, kurwa, my heet de sfeer van machtswissels: en nu is het aan ons, verdomme.

Onder de pro-Europese regering van het centrum-rechtse Burgerplatform (PO) en de agrarische PSL, was het niet anders, zegt Rybinska. Conservatieve journalisten kregen geen kans. „We werden niet uitgenodigd op persconferenties.” PiS-stemmers werden weggezet als abnormalen en fascisten of uitgelachen als ‘geitenwollen baretten’, naar de kledingstijl van activistische aartsconservatieve oude dametjes.

Tirades

Het hoort bij de „pathologie” van de generatie politici die na 1989 de macht verwierf, zegt Rybinska. Volgens haar gedragen PiS-politici zich nog steeds als ‘postcommunisten’ die hun trucjes hebben afgekeken van het regime waartegen ze vochten. „ Ik vind het altijd een beetje ongemakkelijk dat ik ze verdedig.” Maar de oppositie lijdt aan dezelfde kwaal. „Dan is dit wat je krijgt als je je tegenstanders acht jaar lang pest.”

Je zou haar kunnen verdenken van eigenbelang: nu het oude management van de publieke televisie wordt afgedankt, kreeg ze een baan aangeboden als correspondent in Frankrijk. Maar ze wíl helemaal niet naar Parijs: daar woonde ze ooit al eens in een overwegend islamitische buurt waar ze eindeloos werd lastiggevallen door mannen die zich „als beesten gedroegen”, zegt ze.

Daarom is ze tegen het toelaten van vluchtelingen, net als de nieuwe regering. En vindt ze dat de openbare omroep moet stoppen met ‘homopropaganda’. „Als je homo bent, is dat jouw probleem. We zijn allemaal gelijken, maar moeten we dat ook promoten als iets wonderlijks? Ik denk niet dat het een goed idee is om net als in Frankrijk je kinderen mee te nemen naar Gay Pride, waar naakte mannen met hun kruis tegen elkaar schuren.”

PiS, voorvechters van een homogene conservatieve natie, maar ook van de minder bedeelde Polen, moet maar eens een kans krijgen, zegt Rybinska. De economie is wat telt. En Polen zijn waakzaam genoeg als de partij uit de bocht zou gaan.

Schrappen van stemrecht

Vooral de Europese Commissie heeft het verkeerd begrepen, vindt ook Witold Waszczykowski, minister van Buitenlandse Zaken. Die dreigt een procedure te starten die in theorie kan eindigen in het schrappen van Europees stemrecht van Polen. Maar Polen hebben lak aan critici die doen „alsof de wereld, op marxistische wijze, voorbestemd was om in slechts één richting te evolueren – een nieuwe mix van culturen en rassen, een wereld van fietsers en vegetariërs”, vertelde hij aan het Duitse Bild.

Lukasz Lipinski, kenner van het politieke milieu in Warschau, ziet het anders. Volgens de voormalig journalist voor het progressieve Gazeta Wyborcza klopt het niet dat PiS zich net zo opstelt als zijn tegenstanders. Ja, de voorgaande regering probeerde ook twee leden van het grondwettelijke tribunaal te benoemen op niet-legitieme wijze en de publieke media zijn nooit helemaal gebalanceerd geweest. „Maar ze probeerden wel om pluralistisch te zijn. En de reactie van PiS is gewoon niet proportioneel.”

Met welk doel? „Het blijvend omvormen van de overheid zou wel eens zowel doel als middel kunnen zijn”, denkt Lipinksi. Al ziet hij het meest in de verklaring dat ze „al die corrupte pro-Sovjet en pro-Europese elites willen vervangen door een eigen elite.”

Het ergste soort Polen

„Het ergste soort Polen”, noemde Kaczynski de tienduizenden die demonstreerden tegen zijn inperkingen van de grondwet. Het is een geuzennaam voor Mateusz Kijowski (47), leider van het organiserende Committee ter bescherming van de Democratie.

Kijowski, met grijs-witte baard en haar in een knotje: „Sinds 1989 hebben we 26 jaar lang gepraat over economie en het politieke spel, maar niet meer over de belangrijkste dingen: democratie en vrijheid. Eigenlijk komen er niet zoveel jonge mensen naar de demonstraties. Zij begrijpen niet wat het probleem is: PiS heeft toch de verkiezingen gewonnen? Het is alsof ze op Miss Polonia stemmen.”

Volgzame types

Jonge Pool en IT-ondernemer Tomek Kerber (26) is een ontgoocheld PO-kiezer die deze keer op PiS stemde. Veel critici van de regering zijn volgens hem „gewoon volgzame types die denken dat ze alles weten over de wereld door Gazeta Wyborcza te lezen. Ik geloof niet dat dit alles een invloed heeft op mijn leven.”

Reprimandes vanuit Brussel maken evenmin indruk. „Ik krijg het gevoel dat de EU bemoeizuchtig is. We hebben Brussel lang met de pet in de hand gevraagd ons erbij te nemen, maar dat is voorbij.” Is Kerber, wiens zaak drijft op Europese subsidies dan niet blij met die fondsen? „Ja, maar ze maken Polen ook afhankelijk en minder innovatief. En wij geven jullie onze jonge arbeidskrachten terug.”

Nog erger is het als de kritiek van Duitsers komt, zoals voorzitter van het Europese Parlement Martin Schulz of eurocommissaris voor mediabeleid Günther Oettinger. „Als een Duitser me vertelt dat hij de problemen van Polen gaat oplossen, stijgt mijn interne temperatuur met tweehonderd graden. Een Duitser heeft de broer van mijn grootmoeder geëxecuteerd, op 200 meter hiervandaan.”

Waar hij nu om geeft, „is hoeveel geld ik aan mijn werknemers kan uitbetalen. Laat deze regering vier jaar proberen of ze het beter kan doen dan de vorige.” Of PiS zo ver raakt, is nog steeds de vraag. Door zoveel domeinen in een keer op de schop te nemen, „dreigen ze in korte tijd een hoop groepen tegen zich in het harnas te jagen,” zegt analist Lipinski. Maar: „Europa zal moeten afwachten tot de dag dat de Polen zelf genoeg hebben van hun regering.”