Een festival. In een trein. Drie dagen lang

Komende zomer rijdt een trein drie dagen lang door Europa. Vijfhonderd passagiers kijken theater en horen voordrachten.

Theatercollectief De Warme Winkel: Vincent Rietveld, Jeroen de Man, Ward Weemhoff en Mara van Vlijmen. Foto Sofie Knijff

Een rijdend festivalterrein van 500 meter lang en 3 meter breed, dat is de Europe Endless Express: een nachttrein vol kunstenaars: theatermakers, dichters, denkers en musici, die in juni 2016 in drie dagen tijd zes Europese landen aandoet. 500 passagiers kunnen mee. De ‘express’ is een idee van denktank Club Interbellum, in nauwe samenwerking met debatcentrum De Balie en de literaire stichting SLAA. Op 30 juni, de dag dat het Nederlands voorzitterschap van de Europese Unie eindigt, vertrekt de trein van Amsterdam Centraal, met geheime bestemming. Bij alle culturele activiteiten aan boord staat steeds de Europese eenheid centraal.

Bij programmamaker en dramaturg Caspar van Gemund, artistiek leider van Club Interbellum, ontstond het idee voor een culturele Europese nachttrein in 2014, toen Deutsche Bahn besloot de nachttrein van Amsterdam naar Warschau op te heffen. Het traject was onvoldoende winstgevend geworden, door de opkomst van goedkope vliegreizen.

„Dat was een belangrijke Europese verbinding”, zegt Van Gemund, „en niet alleen maar praktisch.” Van Gemund reist zelf binnen Europa principieel uitsluitend per trein. „Als je langs Keulen en Dresden richting Praag en verder naar Warschau reist, ontwikkel je vanzelf een gevoel voor wat Europa is. Vanuit de trein sta je in nauwe verbinding met het landschap: je reist als het ware door de achtertuinen van Europa. Doordat je steden, huizen, architectuur en omgeving onderweg ziet veranderen, ervaar je hoe al die landen met elkaar in verbinding staan. Je ziet de verschillen en de samenhang, voelt de gedeelde historie, ervaart de omvang. Als je vervolgens aankomt in Warschau, snap je waar je bent.” Dat is iets heel anders, zegt Van Gemund, dan in een vliegtuig gaan zitten, in een afgesloten, losgezongen ruimte, en er op een heel andere plek op de wereld weer uitkomen.

Toen Deutsche Bahn stopte met de nachttreinverbinding vanuit Amsterdam, ging Van Gemund aan de slag met zijn plan voor een culturele trein, of op zijn minst een ‘cultuurcoupé’: „een expositieruimte, of theatercoupé op een bestaand traject, dat leek mij gaaf.” Maar Deutsche Bahn en NS zagen daar toen niets in.

Nu, ruim een jaar later, is de Europe Endless Express een feit. Van Gemund: „Je blijkt gewoon je eigen trein te kunnen huren. Dat hebben we gedaan, in samenwerking met de Treinreiswinkel. Vervolgens sluit je vergunningen af voor de uren dat je van het spoor gebruik maakt.” De treinreiswinkel, een reisbureau gespecialiseerd in bijzondere treinreizen, fungeert bij dat soort praktische aangelegenheden als intermediair. En inmiddels, zegt Van Gemund, denken ook NS en Prorail constructief mee.

De trein, een verouderde nachttrein die voor wintersportreizen werd gebruikt – „maar in prima staat verkeert” – zal bestaan uit tien slaaprijtuigen, met plek voor elk 50 reizigers. Daarnaast is er een muziekrijtuig, plus club, zijn er twee restaurantwagons, een rijtuig voor beeldende kunst en debat en een voor film en theater. Aan boord zijn onder meer theatercollectieven De Warme Winkel en Wunderbaum en muziektheatergezelschap Touki Delphine.

Hoe ziet zo’n programmering er praktisch uit? En hoe voorkom je dat straks 500 mensen zich simultaan door de gangpaden moeten wringen? Van Gemund: „Veel van de programmering zal bestaan uit voordrachten, van werk van Europese schrijvers en dichters, te beluisteren via de intercom.” Zo zullen acteurs delen uit Céline’s Reis naar het einde van de nacht voordragen. Touki Delphine creëert een soundscape bij het landschap. En de vaste programmering in muziek- of theaterwagon wordt per coupé met een reisleider bezocht. Ook Eye, SLAA en de Balie verzorgen delen van de programmering. Het debatprogramma zal overlap vertonen met Re: Thinking Europe van De Balie, een forum over Europese kunst en cultuur.

Het programma wordt reizigers verstrekt in de vorm van een spoorboekje. Onderweg stopt de trein drie keer op een nog geheime Europese locatie, onder meer voor een gezamenlijk ontbijt. Van Gemund: „In elk land dat we aandoen, komt een nieuwe conducteur aan boord, die met een fanfare zal worden onthaald.”