Column

Een koude neus halen

Vorige week meldde het NOS Journaal dat grote bedrijven als Philips, ASML en DAF speciaal op zoek zijn naar autistische jongeren. Zij kunnen zich vaak goed concentreren en hebben oog voor detail, waardoor ze uitstekend inzetbaar zijn als ‘ethische hackers’ – als specialisten om de veiligheid van websites te onderzoeken.

Bij Philips lopen al werkgelegenheidsprojecten voor mensen met autisme, meldde NOS-verslaggeefster Pauline Broekema in een reportage. Zij sprak onder meer met Tom, een vriendelijke, jonge knul met PDD-NOS. De reportage eindigde met een verwijzing naar de NOS-site, waar Tom in een kort vraaggesprek uitlegt hoe het is om autistisch te zijn.

In dat filmpje vraagt Broekema onder meer aan Tom: „Wat kun jij niet?” Tom: „Omgaan met dingen die niet kloppen. Spreekwoorden kan ik bijvoorbeeld niet. Die neem ik heel letterlijk op.”

Broekema: „Als ik zeg: ik heb ergens een koude neus gehaald, begrijp jij dat?”

Tom: „Daar kan ik echt helemaal niks mee. Dat zal ik ook nooit begrijpen, denk ik, zoiets.”

Tom zei het heel vriendelijk, met een verlegen glimlach; hij leek zich erbij te hebben neergelegd dat metaforen voor hem een gesloten boek blijven.

Ik heb de Broekema-vraag de afgelopen week aan een stuk of twintig mensen gesteld, in precies dezelfde bewoording: „Als ik zeg: ik heb ergens een koude neus gehaald, begrijp jij dat?”

Hoewel geen van de ondervraagden bij mijn weten kampt met een autistische stoornis, was het antwoord steeds: „Nee.”

Op de dag dat Broekema’s reportage werd uitgezonden, plaatste de NOS een nieuwsbericht op de site waarin Tom wordt geciteerd. Het begint met de zinnen: „Spreekwoorden zeggen hem niets. ‘De rek is eruit?’ Daar kan ik helemaal niets mee. Ik zal dat ook nooit begrijpen, denk ik.”

Legde Broekema Tom nog een tweede spreekwoord voor? Nee, ik denk dat het als volgt is gegaan. Broekema hoort Tom zeggen dat hij moeite heeft met spreekwoorden. Verslaggevers houden ervan om onderwerpen concreet te maken met een voorbeeld, want abstract is al snel moeilijk. En dus legt Broekema aan Tom het spreekwoord voor dat haar als eerste te binnen schiet: ergens een koude neus gehaald hebben. Voor de maker van het nieuwsbericht op de NOS-site is deze zegswijze net zo onbekend als voor de mensen aan wie ik het voorlegde. En dus zegt Tom, die sowieso geen spreekwoorden gebruikt, in het nieuwsbericht opeens: de rek is eruit.

Het duurde bij mij even voordat ik begreep wat Broekema moet hebben bedoeld, namelijk: een frisse neus halen. Door de vorm waarin zij dit spreekwoord gebruikte (ergens… gehaald), raakte ik nog meer in de war.

De variant een koude neus halen ontbreekt in de Dikke Van Dale en in de spreekwoordenboeken, maar blijkt wel degelijk voor te komen, met name in Groningen en Friesland, waar de uitdrukking momenteel extra van toepassing is.

Broekema komt uit Groningen, misschien verklaart dat alles. Behalve dan dat het een beetje ongelukkig is om juist aan een jongen die zegt spreekwoorden niet te begrijpen, een uitdrukking voor te leggen waar menigeen zich van achter de ogen gaat krabben. Of daaromtrent.