Indiase rationalisten ontmaskeren wonderdokters

In veel dorpen worden vrouwen beticht van hekserij. „Dames en heren, dit is geen heks maar een slachtoffer van bedrog.”

De rationalisten reizen dorpen af om mythen door te prikken en wonderdokters te onttronen. Foto Joeri Boom

Er schalt schelle muziek door het oerwouddorp Rajavera, op zo’n vierhonderd kilometer van India’s derde stad Kolkata, voorheen Calcutta. Het komt uit twee blikken luidsprekers, aan een paal gebonden bij een tafeltje. Daarachter zijn stokken in de grond geplant waartussen kleurige doeken zijn gespannen. Drie jongens spelden er posters op. Eén daarvan vermeldt in grote zwarte letters dat iedereen die een tovenaarstruc kan vertonen die niet door ‘de aanwezige onderzoekers’ kan worden doorgeprikt als bedrog, ter plekke een bedrag krijgt uitgekeerd van tweeënhalf miljoen rupees. Dat is ruim 35.000 euro: een ongekend vermogen op het Oost-Indiase platteland.

 

„Dit dorp is erg bijgelovig. Het is belangrijk de mensen hier te laten zien dat baba’s helemaal geen bovennatuurlijke machten hebben. Ze houden de mensen voor de gek en troggelen hen geld af. Mensen hebben de kracht van de ratio, meer niet”, zegt Satyalit Chatterjee. Hij is algemeen secretaris van de Humanistische Associatie, een vereniging van ‘rationalisten’. Onder die noemer richten veel groepen zich op het bestrijden van bijgeloof, het doorprikken van mythen en het onttronen van goeroes en wonderdokters, baba’s genoemd.

Zijn rationalisten hebben hun pijlen gericht op Rajavera. In het dorp huist een heks, geloven veel dorpelingen. Zes maanden eerder werd een vrouw uit haar huis gehaald, geslagen, in een meertje gegooid en naakt door het dorp gejaagd. Ze werd ‘ontmaskerd’ met de courgette-truc. Een heks heeft bloed aan haar handen, is het idee. Als zij een vrucht aanraakt, wordt die bloederig van binnen. De vrouw kreeg een courgette. Toen de baba hem uit haar handen nam en doorsneed, was de kern bloeddoorlopen. Chatterjee toont hoe je simpel met een injectiespuit rode kleurstof in de courgette kunt spuiten, die zich snel door het vruchtvlees verspreidt. „Ik snij hem door. Kijk. Bloedrood. Dames en heren, de heks is geen heks, maar een slachtoffer van bedrog”, brult hij in de microfoon.

„We ontdekten dat er een samenzwering was het land van de vrouw af te pakken”, vertelt hij vóór de show. Het zoontje van een van haar grootste vijanden was ziek. Ook na behandeling bleef de koorts stijgen. De baba beweerde dat er een heks was die het op de familie van het zieke kind had voorzien. Geen toeval, zegt Chatterjee, dat de dame door de baba als heks werd aangewezen.

„De baba kreeg er geld voor van de vader van het zieke kind.”

Die hoopte zijn vijand uit te schakelen én haar bezit in te pikken ter compensatie van het leed dat ‘de heks’ zijn zoontje had aangedaan.

Absurde afgoderij

Foto Joeri Boom

De vrouw die beschuldigd werd van hekserij woont in een vriendelijk ogend, muntgroen geschilderd huisje. Het staat aan de rand van het meertje waarin de vrouwen zich baden en de was doen. Kleurige kleding ligt uitgespreid langs de oevers. „Ze zat vaak stilletjes voor haar huisje, te kijken naar haar dorpsgenoten”, vertelt zoon Hakim (21). Zijn moeder durft niet met ons te praten. „Ze zeiden dat mijn moeder kwade krachten had. Iedereen hield zijn kinderen van haar weg, niemand durfde nog in haar buurt te komen. Ze spuugden voor haar voeten als ze haar zagen.” Hij pauzeert even. „Dat was nadat ze haar naakt in de vijver hadden gegooid.” Hij houdt zijn blik strak op de grond gericht.

Rationalisten liggen onder vuur. De afgelopen twee jaar werden drie prominenten van de beweging doodgeschoten. Twee van hen tijdens de ambtstermijn van premier Narendra Modi, die streng hindoeïstisch is en zich daar op laat voorstaan. Recentste moord was die op schrijver M. Kalburgi, een gevierd rationalist. Hij maakte zich vrolijk over de volgens hem absurde afgoderij in het hindoeïsme. Als kind, zo vertelde hij in 2014, plaste hij tegen de standbeelden van hindoegoden, nooit volgde een goddelijke afstraffing. De daders van de moordaanslagen worden gezocht in radicaal-hindoeïstische hoek. Volgens Modi’s critici zouden hindoechauvinisten brutaler en gewelddadiger zijn nu India, dat een seculiere grondwet heeft en bescherming biedt aan alle religies, wordt geleid door een fanatieke hindoepremier.

„De hindoeradicalen weten dat hun religie onze belangrijkste vijand is. Al het bijgeloof komt eruit voort”, zegt Chatterjee. „We proberen voorzichtig te zijn, maar we ontkomen er niet aan ook het hindoeïsme te bestrijden.” De problemen van zijn organisatie zijn gegroeid sinds de BJP, de hindoepartij van Modi, aan de macht is. „Ze sturen organisaties naar ons als we hindoedorpen aandoen. Als het gaat om bijgeloof, om het bestrijden van goeroes en baba’s, laten ze ons met rust. Maar zodra we beginnen over religie, bijvoorbeeld over de onzin van de ziel die van het ene lichaam overgaat in het andere, vallen ze ons aan.”

Prabhir Ghosh, de bejaarde leider van Chattarjee’s organisatie, droeg een revolver als hij de dorpen in ging om het bijgeloof te bestrijden. Chattarjee zelf werkt ongewapend, zegt hij. Ook al maakte hij hardhandig kennis met de hindoewoede. Hij laat een litteken zien op zijn schedel, waar hij geraakt werd door een steen. „Dit gebeurde lang voordat Modi aan de macht kwam. Het heeft me gewaarschuwd. We weten waartoe de fanatici in staat zijn.”

Foto Joeri Boom

De moordaanslagen leidden tot boze reacties onder intellectuelen. Ruim veertig onderscheiden schrijvers retourneerden hun prijzen naar de Sahitya Akademi, academie der letteren. De schrijversorganisatie liep volgens hen aan de leiband van de regering, die de academie subsidieert.

Ook de toegenomen intolerantie jegens het eten van rundvlees zien liberale hindoes en minderheden – voornamelijk moslims en christenen – als een teken van toegenomen hindoeradicalisme. De deelstaten Maharashtra en Haryana zetten hoge straffen op het produceren, in bezit hebben en nuttigen van koeienvlees. In oktober werd in provinciestad Dadri een moslim door een woedende hindoe-menigte doodgeslagen, omdat vanuit een hindoetempel het gerucht werd verspreid dat de man koeienvlees had gegeten – wat gangbaar is onder Indiase moslims. Ook elders werden moslims door radicale hindoes aangevallen – zij zouden koeien hebben geslacht.

Dadri-incident

Pas ruim een maand na het Dadri-incident en drie maanden na de moord op Kalburgi verkondigde Modi dat „India geen intolerantie accepteert”, ook niet „één, twee of drie incidenten” en beloofde hij hard opgetreden. Dat hij zijn uitspraken deed in het Verenigd Koninkrijk, de voormalige kolonisator, en onder druk van geagiteerde verslaggevers, maakte zijn optreden voor sommige liberale hindoes ongeloofwaardig. Zij wijzen op het snel groeiende ledental van de Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS), de nationalistische massabeweging waaruit Modi voortkomt en die de ideologische ruggengraat vormt van de BJP.

Foto Joeri Boom

In Rajavera drommen meer dorpsbewoners samen rond het tafeltje van Chatterjee’s rationalisten. Chatterjee en zijn mannen oogsten applaus met hun omgekeerde goochelarij. Ze tonen hoe goeroes iemand ‘ontzielen’ om hem na inblazing van ‘het goddelijke’ weer tot leven te wekken. Dat bewijzen ze door publiek vergeefs naar een hartslag in de pols van het zielloze ‘slachtoffer’ te laten zoeken. Die klemt, onder zijn shirt, een harde vrucht of tennisbal onder de oksel, zodat de bloedsomloop wordt gestremd. Door de druk te verlichten stroomt er weer bloed, en is het of de dode tot leven is gewekt. Een hindoepriester in wit gewaad met gouden versiersels en een grote hoornen bril op zijn neus komt kijken. Hij glimlacht. Geen spoortje vijandschap.

Ruïnes in maanlicht

Sinds 2000 vonden in India 2.257 heksenmoorden plaats, vrijwel altijd op vrouwen. In augustus werden in deelstaat Jharkand, enkele tientallen kilometers van het dorp Rajavera, vijf vrouwen door een menigte doodgeslagen omdat ze heksen zouden zijn die het dorp in verderf hadden gestort. Heksenjachten mogen een realiteit zijn in de jungle van Oost-India, toch noemt Ipsita Roy Chakraverti (65) zich openlijk heks. Ze ontvangt ons in Kolkata, in een betonnen appartement, met schilderijen aan de wand van eigen hand: ruïnes in maanlicht.

Chakraverti komt uit een adellijke familie en maakte kennis met Wicca – een sjamanistische natuurreligie die vanaf de jaren 50 vooral in het Westen aanhangers kreeg – toen ze als tiener met haar ouders in Montreal woonde. Sindsdien noemt ze zich zowel wicca-priesteres als dayan (heks). Ze gelooft in de helende kracht van spiritualiteit en magische handelingen.

„Misschien is het een placebo-effect, misschien gebeurt er iets in de geest van de mensen die ik behandel.”

In de jaren tachtig en eind jaren negentig trok ze de jungledorpen in om de vrouwen uit te leggen waarom het altijd mánnen waren die hen van hekserij beschuldigden. „Heksenjachten zijn een effectieve manier om sterke vrouwen te onderdrukken. Die strategie wordt niet alleen gevoerd in arme dorpen, je ziet het soms ook in de hoogste kasten, zelfs in de grote stad.” Slechts één keer werd ze bekogeld met stenen, vertelt ze. En dat was niet door hindoeradicalen, maar door dorpsbestuurders die meenden dat ze de vrouwen opjutte. „Het gevaar komt niet perse uit de hoek van de hindoes. Ik heb seculiere politici meegemaakt die mij en de rationalisten hardhandig uit de dorpen van hun achterban weerden. Vaak zijn dat ongeletterde, zeer gelovige kleine boeren. Via ingefluisterde boodschappen van hindoepriesters en imams aan hun gelovigen houden politici controle. Religie is een stemmenmachine in dit land. Daar kun je geen rationalisten bij gebruiken of iemand als ik, die vrouwen aanzet op te staan tegen onderdrukking.”

Foto Joeri Boom

In Rajavera pakken de rationalisten hun spullen in. Geen lokale baba heeft zich vertoond om de echtheid van zijn magie ten overstaan van Chatterjee en zijn helpers te tonen. „Wij geloven niet meer in heksen”, zeggen twee tieners. „Vóór de show dacht ik dat ze bestonden”, zegt een van hen met een verlegen lachje. Opper-rationalist Chatterjee hoort het aan. „ Ze geloven alles wat ze zien. Vandaag is dat ónze demonstratie, maar als de eerste de beste baba hier zijn trucs vertoont, trappen ze er meteen weer in. Veel mensen in het dorp hebben mijn telefoonnummer.

Als er weer een heksenjacht is, hopen we dat ze bellen. We komen meteen. Dag of nacht.”