Hoe ijzel verplicht tot een pyjamadag

De drie noordelijke provincies hadden het dinsdag zwaar te verduren: sneeuw en ijzel zorgden voor veel overlast.

FOTO‘S Kees van de Veen

Het was dinsdag stil op straat in Groningen, Drenthe en Friesland. IJzel, opgevroren sneeuw en spekgladde wegen ontregelden het openbare leven. Treinen en bussen reden ’s ochtends niet. Rechtszaken werden verdaagd, rijexamens geschrapt. Winkelstraten bleven uitgestorven. Scholen en universiteit hielden de deuren gesloten, patiënten met thuishulp hadden een ‘verplichte pyjamadag’. En het afval werd niet opgehaald.

In het noorden en oosten van het land geldt woensdagochtend ‘code oranje’, voorzag het KNMI dinsdagavond. Dat betekent ‘extreem weer’, vanwege ‘grootschalige gladheid door bevriezing’. In Noord-Holland en delen van Utrecht geldt code geel. Daar ontstaat gladheid op lokale wegen door ijzel.

Voor de drie provincies gaf het KNMI dinsdagochtend een weeralarm af: tot het middaguur gold ‘code rood’, de zwaarste weerwaarschuwing. Dat gebeurde voor de tiende keer sinds het provinciale alarm in 2010 werd ingevoerd. Weggebruikers wordt daarbij ontraden de weg op te gaan als dat niet noodzakelijk is. Rond drie uur waren de snelwegen volgens Rijkswaterstaat weer begaanbaar. Maar ’s avonds rond zeven uur keerde de ijzel terug, gleden er auto’s van de A7 en waren er volgens de Verkeersinformatiedienst om acht uur bijna 30 ongelukken gebeurd. „Het is opnieuw bloedlink op de weg.”

Wedstrijdje schaatsen

Noorderlingen bonden overdag op straat de schaatsen onder en hielden wedstrijden. Anderen stapten ondanks het alarm toch op de fiets of in de auto, soms met blikschade tot gevolg. Bij de spoedeisende hulpposten van de ziekenhuizen meldden zich tientallen mensen met botbreuken en hersenschuddingen.

Bij Thuiszorg Het Friese Land, actief in Leeuwarden en het noorden van Friesland, blijft het calamiteitenplan tot deze woensdagmorgen van kracht. De dienstverlening ligt voor een groot deel stil. Honderden cliënten kregen geen hulp met wassen en aankleden. „Zij hadden dinsdag een verplichte pyjamadag”, vertelt directeur Klaas Kuilman.

Naar verwachting vannacht trekt het koufront verder zuidwaarts. Daardoor krijgt ook het midden van het land, om precies te zijn Noord-Holland, Flevoland, Overijssel, Gelderland en Utrecht, met ijzel te maken. Voor het noorden en oosten van het land kondigde het KNMI code oranje af: extreem weer vanwege „grootschalige gladheid door bevriezing”. Scholen bekijken deze ochtend of ze de deuren weer openen.

De stroom haperde meermalen als gevolg van ijsafzetting op de hoogspanningskabels. In combinatie met wind gaan de kabels zwiepen – ‘lijndansen’ zeggen experts – en ontstaan „stroomdippen” als de lijnen elkaar (bijna) raken. In noordelijke huiskamers knipperden daardoor op zondag en maandag de lampen. In het ergste geval kunnen de kabels knappen en valt de stroom uit – dat gebeurde voor het laatst in 2005.

Netbeheerder Tennet liet de verbindingen verwarmen met extra stroom, om ijsvorming tegen te gaan. Ook gingen inspecteurs in een helikopter op pad voor „het schouwen van de lijnen”. Er zijn „nagenoeg geen spanningsdips meer door lijndansen”, liet het bedrijf dinsdag weten.

Tot opluchting van de veiligheidsregio in Noord-Nederland. De hulpdiensten voerden zondag „een voorbereidend crisisoverleg”, en hebben het „incidentbestrijdingsplan” uit de kast getrokken. Ze houden rekening met grootschalige stroomuitval. „Maar de situatie is gelukkig stabiel”, reageert een woordvoerder.

Rijkswaterstaat heeft sinds maandagavond meer dan 1,5 miljoen kilo zout gestrooid. Maar ijzel bestrijden is lastiger dan sneeuw. De winterse neerslag bevriest zodra die op het koude wegdek komt en vormt een ijslaag bovenop het zout. Hierdoor kan de weg in korte tijd spekglad worden. Door deze ijslaag vindt vermenging met strooizout niet direct plaats. Pas als de bovenlaag zacht is en verkeer het zout heeft ingereden, wordt het minder glad.