Een intuïtief musicus, in de vrije jazz baanbrekend

Paul Bley (1932-2016): Innovatieve free jazzpianist die uitblonk in ruimtelijk spel

Jazzpianist Paul Bley Foto Hans Harzheim

Pianospelen met een glas water op de rug van je handen. Een Franse pianoleraar hanteerde een wel heel aparte leermethode bij de jonge Paul Bley. Of het zijn spel verbeterde valt te betwijfelen, maar het kan zeker hebben bijgedragen aan zijn meditatieve aanpak, de opzettelijke verstilling en introvertie die Bley’s spel kenmerkten.

Zondag overleed de Canadese pianist Paul Bley (83) in zijn huis in Amerika. Hij was een kundig, intuïtief jazzmusicus die baanbrekend werk heeft verzet in de vrije jazz. Vanaf begin jaren vijftig zocht Bley naar manieren om zich uit het keurslijf van het akkoordenschema te bevrijden.

Improvisatie

De in 1932 in Montreal geboren Bley gaf al vioolrecitals op zijn vijfde. Vanaf zijn zevende leerde hij piano en op zijn elfde studeerde hij af aan het conservatorium. Na een compositiestudie op de Julliard School of Music in New York speelde hij met musici als Art Blakey en Charles Mingus op wiens label hij in ’53 zijn eerste LP opnam: Introducing Paul Bley. In 1958 vond Bley bondgenoten in de jazzvernieuwers Ornette Coleman en Don Cherry die met hun vrije opvattingen over improvisatie van grote invloed waren.

Bley verwierp iedere vorm van etikettering en categorisering en bewoog zich eigenlijk maar in één wereld: die van de muziek. Veel kon hij kwijt in het trio met bassist Gary Peacock en drummer Paul Motian. Aansluiting vond Bley in 1964 bij de Jazz Composers Guild, een collectief van vrije jazzgeesten.

Zoektocht

Vaak voerde Bley composities van zijn eerste vrouw Carla Bley uit. Zoals op het zeer gewaardeerde Footloose! (1962). Zijn zoektocht naar een nog breder klankspectrum bracht hem eind jaren zestig bij Moog-synthesizers. In 1969 liet hij New York versteld staan met zijn elektronische improvisaties. Met zangeres en pianiste Annette Peacock, zijn tweede echtgenote, bracht hij de Bley-Peacock Sythesizershows.

Of zijn pianojazz akoestisch of elektrisch was – het was altijd in een uitdagend idioom. Sinds zijn eerste solo-cd in 1972 op het ECM-label trad Bley veel solo op. In zijn eentje wist de jazzpianist het hoofd helemaal vrij te maken en de muziek van binnenuit te onderzoeken.

Paul Bley’s abstracte, maar lyrische muziek was ruimtelijk en associatief. Ritmische spanning kon ontbreken. Maar omdat hij zijn noten lang overdacht nam de spanning juist toe. Zijn laatste album was een concertregistratie uit 2008.