Een breekijzer in de broze rassenkwestie

In ‘The Hateful Eight’ valt het woord nigger bijna zeventig keer. Een leeg shockefffect, een zinnige bijdrage aan het rassendebat of hipster racisme?

Quentin Tarantino Foto AP

‘Ik zag de Confederatievlag altijd als een Amerikaanse swastika.” Filmmaker Quentin Tarantino (52) zette de afgelopen week nog maar eens het breekijzer in de delicate Amerikaanse rassenkwestie bij de promotie van The Hateful Eight: 75 procent van de zuidelijke blanken ziet de vlag van het Zuiden als symbool van trots, 72 procent van de zwarten als symbool van racisme, peilde CNN.

De waardering loopt uiteen, de recette valt tegen – maar actueel is The Hateful Eight zeker. Tarantino presenteert de film als sociaal-politiek commentaar. De opnames begonnen in augustus 2014, toen de politie in Ferguson de zwarte tiener Michael Brown doodschoot – begin van een keten schietincidenten en rellen, alsmede protestbeweging Black Lives Matter.

Recensie: Is Tarantino in bloedvorm of is het een bloedsaaie film?

In oktober vloog de filmmaker zelf naar New York om deel te nemen aan een betoging, Rise Up, tegen politiegeweld. Daar riep hij door een megafoon dat een moord een moord is, en een moordenaar een moordenaar. Politiebonden eisten excuses van ‘cop-hater’ Tarantino en dreigden met een boycot van zijn film. Het ultrarechtse Fox-icoon Bill O’ Reilly stelde dat Tarantino „zijn carrrière had geruïneerd”, hijzelf lijkt te genieten van de controverse.

Gestrekt been

De Burgeroorlog als open wond, een catastrofe die de natie tot op de dag van vandaag tot op het bot verdeelt: daar draait The Hateful Eight om. Acht westerntypes staan elkaar zo’n tien jaar na dato naar het leven in een ingesneeuwd postkoetsstation in Wyoming. De intrige draait om een gevangen outlaw, de dialogen gaan over Noord en Zuid, blank en zwart. Dat maakt de film tot een soort vervolg op de ongecompliceerde slavernij-wraakfilm Django Unchained uit 2012, maar ditmaal gaat Tarantino er echt met gestrekt been in. Samuel L. Jackson wrijft als wrede zwarte premiejager Marquis Warren, een gewezen majoor van het noordelijke Unieleger, provocerend in de seksuele blanke angst die onder de rassenkloof suddert en legt uit hoe een zwarte zich in bochten wringt – in zijn geval met een vervalste brief van Lincoln – om als niet-bedreigend over te komen. „Als een zwarte man in Amerika ben je pas veilig als je de blanke man ontwapent.”

Zijn oude legermaat John Ruth noemt Warren terloops ‘black fella’, ‘smoke’ en zelfs ‘boy’. Maar nooit ‘nigger’: dat voorrecht is weggelegd voor Warren zelf en voor onversneden racisten: een bejaarde zuidelijke generaal en de blanke sheriff van Red Rock, Chris Mannix, die het motto „when niggers are scared, white men are safe” huldigt. Bekend van de oude Ku Klux Klan en zekere moderne politiekorpsen.

Heroic nigger badass

Maar het nihilisme, het speelse geweld, de grandguignol en de provocatiefdrift van Tarantino staan de waardering als sociaal-historisch commentator nogal in de weg. In The Hateful Eight valt het woord ‘nigger’ bijna zeventig keer. Filmmaker Spike Lee en anderen betichtten hem eerder van het ‘omgekeerde racisme’ van ‘whiggers’ (white niggers). Hij zou ‘heroic nigger badass’-fantasie uit blackploitationfilms huldigen, die zwarten marginaliseert.

Tarantino’s obsessie met Amerika’s taboewoord stamt al van zijn debuutfilm Reservoir Dogs. „Als een woord zoveel macht heeft, moet iedereen het uitroepen”, stelde hij in 1994. Het N-woord is meer dan een shockeffect: Tarantino past in de – progressieve – opstand tegen politieke correctie van de jaren 90. Een taboe op woorden als ‘nigger’ zou verkramping in stand houden. ‘Gutmenschen’ moffelen vooroordelen weg onder een tapijt van verdoezelwoordjes, waar ze lekker kunnen broeien. Tarantino’s instinct is ze in het volle daglicht te plaatsen, op bijna puberale wijze. En zijn bondgenoot is van oudsher de zwarte acteur Samuel L. Jackson, die in een interview na Django Unchained een blanke journalist in grote verlegenheid bracht door hem uit te dagen hardop ‘nigger’ te zeggen.

Helaas is die houding nu ook weer gelabeld: als ‘hipster racisme’. „Ik ben zo ruimdenkend dat ik op ironische wijze racistisch mag zijn.” Politiek correct beleeft een soort comeback in de VS, maar ook in Nederland. Al zal Tarantino daardoor zijn toon vast niet matigen.