Voor vrije boer Ryan Bundy is de slag om het land begonnen

In Burns, Oregon bezetten zo’n 150 ‘vrije boeren’ dit weekend een federaal overheidsgebouw. Met wapens en proviand.

Rechts in het midden: Ryan Bundy, afgelopen zondag. Links daarvan de protestmars van vrije boeren in Burns, op zaterdag. Zij steunen de veroordeelde boeren die brand hadden gesticht op land van de federale overheid, naar eigen zeggen om onkruid te verdelgen. Foto’s ROB KERR/AFP, Rebecca Boone/AP, Jim Urquhart/Reuters, Steve Marcus/REUTERS, Les Zaitz/AP

Door onze correspondent

Ryan Bundy stapt uit zijn tractor, zet zijn cowboyhoed recht, en stampt de modder van zijn laarzen. Hij wandelt over het erf van zijn boerderij. Er liggen hooibalen, kippen scharrelen rond. In een hoek roest een oud gasfornuis weg. Deze boerderij, zegt hij, „is de meest vrije plek op aarde”. Terwijl hij de stieren in de stal inspecteert, zegt hij: „Wie ons komt vertellen wat wel en niet mag, riskeert een burgeroorlog. Elk moment kan die oorlog weer beginnen.”

Het is november als ik met Ryan Bundy (42) over zijn ranch loop, in de woestijn van de Amerikaanse staat Nevada. Het afgelopen weekend, twee maanden later, blijkt dat Ryan Bundy woord heeft gehouden. Met zijn broer Ammon is Ryan Bundy naar de staat Oregon gereden. Met zo’n 150 sympathisanten hebben de broers een federaal overheidsgebouw in Burns bezet, dat bij een natuurreservaat hoort. De groep is bewapend, en heeft proviand meegenomen.

Ze zijn boos, omdat twee boeren in die staat tot een gevangenisstraf waren veroordeeld. De boeren, vader en zoon Hammond, moeten een celstraf uitzitten, omdat ze federaal land in brand hadden gestoken, naar eigen zeggen om onkruid en bosbranden te bestrijden. Ammon en Ryan Bundy zagen er een symbolische zaak in: de vrije boer tegen de tirannie van de landelijke overheid.

De Bundy-broers eisen niet alleen vrijlating van de boeren. Ze willen het land, een natuurgebied in bezit van de landelijke overheid, „teruggeven aan de boeren, de mijnwerkers, de houthakkers”. De politie houdt afstand, uit vrees voor escalatie. De Bundy-broers en andere militieleden zijn bereid, zeggen ze, in Burns te sterven. Een militielid plaatste zelfs een afscheidsvideo op YouTube. Broer Ammon had kort voor de bezetting een oproep op Facebook geplaatst. „Dit is geen tijd om weg te duiken. Alle patriotten moeten nu opstaan, we hebben jullie hulp nodig.”

Om de militiebeweging achter Oregon te begrijpen, moet je in Nevada zijn, op de boerderij waar het allemaal begon. Hier vond in april 2014 de zogeheten ‘Battle of Bunkerville’ plaats, een gewapende patstelling tussen de politie en zo’n vijfhonderd bewapende militieleden, die achter de familie-Bundy stonden. De politie trok zich na een paar weken terug, waarna Ryan Bundy de overwinning uitriep voor de ‘soevereine burgers’.

Die nederlaag voor het federale gezag, zegt terrorisme-onderzoeker JJ MacNab van George Washington University, heeft tot een stormachtige ontwikkeling van radicale anti-overheidsgroepen geleid. „Deze affaire is een beslissend moment voor deze beweging”, zegt ze. „Ledenaantallen van groepen die bereid zijn geweld tegen de overheid te gebruiken, zijn explosief toegenomen. Ze zoeken bovendien steeds naar nieuwe confrontatie, als drama queens op de middelbare school.”

Volgens een schatting van MacNab telden rechts-extremistische milities vóór ‘Bundy’ enkele tienduizenden aanhangers. Nu, zegt ze, zijn er zeker honderdduizend leden. Het aantal min of meer actieve sympathisanten overstijgt een half miljoen. „Het is een beweging zonder echte leiders. Mensen zijn diep verbonden, via internet, maar zien elkaar zelden. Dat maakt ze zo gevaarlijk. Eenlingen zijn niet te controleren.”

Meloenen van Bundy

De Bundy Ranch ligt aan een riviertje, in een onherbergzaam woestijngebied. ‘Bundy Melons’, staat op een afgebladderd bord bij de ingang. De ranch hoort bij Bunkerville, een verstopte nederzetting, anderhalf uur rijden van Las Vegas. Het dorp is in 1877 gesticht door vervolgde mormonen, op een plek waar ze zich veilig waanden voor de overheid. Buitenstaanders worden nog altijd wantrouwend bekeken. Je ziet autostickers als ‘OBAMA – One Bad Ass Mistake, America’. Mensen verlaten het dorp alleen om een partner te zoeken, vertelt dorpsleider Marlene Duty, tevens rechter en grootmoeder. „De Bundy’s zijn pioneer royalty”, zegt ze. Hun voorouders, ook mormonen, horen bij de stichters van Bunkerville. Over hen hoor je dus nooit een kwaad woord.

Vader Cliven Bundy (68) is niet thuis. Hij is met een paar honderd koeien de heuvels ingetrokken. Ryan Bundy is de oudste van dertien kinderen. Als Cliven er niet is, is hij er de baas. Zijn gezicht is half verlamd, en zijn neus staat scheef. Toen hij 7 was, werd hij tijdens het spelen door een auto overreden.

De Bundy’s hebben een stukje land, waar hun vee mag grazen, en waar ze meloenen en granaatappelen verbouwen. Maar het land dat ze gebruiken is oneindig veel groter. „Van de bergen in het oosten tot die in het westen. Het land daartussen gebruiken we”, zegt Ryan Bundy, terwijl hij weidse armgebaren maakt. Het is een gebied van een paar honderd vierkante kilometer groot, schat hij. „We gebruiken het allemaal. Onze voorouders deden het ook.”

Om het land rondom de boerderij gaat het conflict met de federale overheid, dat al twee decennia duurt. De Bundy’s weigeren belasting voor het gebruik te betalen. De boetes zijn al opgelopen tot ruim een miljoen dollar. Ambtenaren meldden zich in april 2014 op de boerderij, en namen vierhonderd koeien mee. Toen, zegt Ryan Bundy, liep het uit de hand. Hij verspreidde online een oproep om hulp: „Het is oorlog.” Hij bereikte ultrarechtse groepen als de Oath Keepers, de West Mountain Rangers en White Mountain Militia. Ze kwamen met campers, paarden, vlaggen, en vuurwapens. Gewapend met machinegeweren, pistolen en kogelvrije vesten vormden ze, zoals één van hen zei, „een barrière tussen de tirannen en de onderdrukten”. Ze blokkeerden de snelweg, zetten controleposten op, en richtten hun vuurwapens op agenten. Ze kwamen uit het hele land, zegt Ryan Bundy. Hij somt op: „Florida, Maine, New York, Texas.”

De politie, zegt onderzoeker JJ MacNab, zat klem. Als ze de Bundy’s zouden arresteren, dan zouden er doden vallen. Ze trokken zich daarom terug. Op YouTube is dat moment te zien. Federale agenten stappen achteruit. Ryan Bundy klimt op een hek, zwaait zijn hoed triomfantelijk de lucht in, en roept: „Het Westen is bevrijd!” Het filmpje is bijna twee miljoen keer bekeken.

Bunkerville heeft sindsdien nooit meer een federale ambtenaar gezien. Ryan Bundy: „De feds durven zich hier niet meer te vertonen. Nooit meer. En als ze dat toch doen, zijn de milities zo terug.”

Amerikaanse Burgeroorlog

Paramilitaire groepen horen bij de VS, zeker in het uitgestrekte westen en het conservatieve zuiden. Sommige milities zijn ontstaan na de zuidelijke nederlaag in de Amerikaanse Burgeroorlog, in 1865, toen zuiderlingen zich onderworpen voelden aan de macht van Washington. In de jaren zestig kwam de beweging van de ‘soevereine burgers’ op. Ze verwerpen, met een beroep op hun interpretatie van de Grondwet, ieder gezag van de federale overheid.

Van oorsprong is deze beweging sterk religieus, zegt JJ MacNab. Onder invloed van de racistische dominee William Potter Gale (1916-1988) hingen de groepen het idee van Christian Identity aan: ze geloofden dat witte Europeanen en Amerikanen de ware afstammelingen zijn van het Bijbelse volk Israël. Net als de Israëlieten moesten Amerikanen worstelen om te overleven, zonder het gezag van een federale overheid. Gale riep zijn aanhangers op geen belasting te betalen, en alleen lokale bestuurders te erkennen. MacNab: „Lokale sheriffs gelden als het hoogste gezag. Van de 3.300 sheriffs in Amerika is 10 procent lid van een verwante organisatie. Sheriffs hebben volgens hen de bevoegdheid iedere federale agent te ontwapenen. Ook de sheriff van Bunkerville stond aan Bundy’s kant.”

Leven aan de rand van maatschappij

Cliven Bundy noemde zijn conflict deel van „de eeuwenoude strijd tussen goed en kwaad”. De Grondwet is volgens Bundy „door Jezus geïnspireerd”, „net als de Bijbel en het Boek van Mormon”. De Grondwet garandeert volgens Bundy’s lezing radicale vrijheid van meningsuiting (het Eerste Amendement), vrij wapenbezit (het Tweede Amendement) en grote macht voor individuele staten, ten koste van de federale overheid (het Tiende Amendement).

Maar wat aanhangers echt drijft, is niet staatsrecht of religie, maar woede. „Ze zijn kwaad omdat ze het gevoel hebben niet mee te doen”, zegt JJ MacNab. „Amerika is groot. Ze hebben er voor hun gevoel geen invloed op. Ze leven aan de rand van de samenleving. Stemmen doen ze meestal niet, zelfs conservatieve media wantrouwen ze.”

Donald Trump is volgens JJ MacNab veruit de populairste politicus onder de militieleden. Ze delen zijn instinctieve afkeer van de gevestigde orde, en zijn hang naar complotdenken. Veel Republikeinen flirtten lange tijd met de militiebeweging. De conservatieve tv-zender Fox News koos tijdens de crisis in Bunkerville de zijde van de Bundy’s. Presidentskandidaat Rand Paul kwam op bezoek. Maar die steun verdween toen Cliven Bundy over Afro-Amerikanen zei: „Ik vraag me vaak af: zijn ze niet beter af als slaven? Dan kunnen ze katoen plukken, een gezin stichten, in plaats van overheidssubsidie aanvragen.” Ook nu houden de Republikeinen afstand tot de mannen in Oregon.

Hun wereldbeeld vormen militieleden op alternatieve nieuwssites als infowars.com, van de prominente complotdenker Alex Jones. Het was Alex Jones die het filmpje van Ryan Bundy’s triomf op YouTube zette, met als kop: ‘Historisch! Feds [federalen] gedwongen zich over te geven aan Amerikaanse burgers.’ Volgens één theorie op infowars.com zou Barack Obama van plan zijn een Nieuwe Wereldorde te stichten. Daarom moet hij eerst alle Amerikaanse burgers ontwapenen. De theorie is populair in gebieden als de prairie van Nevada, als argument voor vrij wapenbezit. Ook Ryan Bundy zegt dat het conflict over de koeien hierom ging. „De staten hebben gezag. Naar hen luisteren we. Washington heeft hier niets te vertellen.”

Toch hebben de Bundy’s, en de andere inwoners van Bunkerville, ook redenen de federale overheid te wantrouwen. De voorouders van de familie werden van staat naar staat opgejaagd, en vluchtten zelfs naar Mexico. Ze werden vervolgd wegens hun polygamie. In de jaren vijftig werd de woestijn van Nevada bovendien testgebied voor nucleaire wapens. Er werd tijdens die tests rekening gehouden met de windrichting: de grote stad Las Vegas moest gespaard blijven. De inwoners van Bunkerville werden ‘Downwinders’ genoemd. Zij kregen jarenlang de volle radioactieve laag. Nog altijd komt in dit gebied kanker veel meer voor dan in de rest van Amerika.

Ryan Bundy zegt dat er voor boeren weinig meer te verdienen valt in Nevada. Er waren hier ooit vijftig boeren. Nu zijn de Bundy’s de laatste in de omgeving. Wie werk heeft in Bunkerville, werkt meestal in de casino’s van steden als Las Vegas.

De soevereine burgerbeweging is trendgevoelig, zegt JJ MacNab. Het aantal leden neemt altijd sterk toe als er een Democratische president is. In de Clinton-jaren bloeide de beweging. Toen meldden zich veel neonazi’s. Een van hen was Timothy McVeigh, die in 1997 een aanslag pleegde op een federaal kantoor in Oklahoma City. Daarbij vielen 168 doden. McVeigh, die belastingen zo haatte dat hij een daad wilde stellen, kreeg de doodstraf. Na de aanslag viel de militiebeweging grotendeels uit elkaar.

Toen Obama aantrad, in 2009, kregen de soevereine burgers weer de wind in de zeilen. „Er ontstond een giftig mengsel van haat”, zegt JJ MacNab. „De economie was ingestort, en veel mensen moesten hun huis uit. Er kwam een zwarte Democraat in het Witte Huis. En de oorlog in Irak begon af te lopen, waardoor tienduizenden veteranen thuiskwamen en niets meer te doen hadden.”

De militieleden die afreisden naar Bunkerville hadden vaak al hun bezittingen verkocht, ontdekte JJ MacNab, die onderzoek deed naar hun achtergrond. Met hun laatste geld kochten ze een camper, camouflagekleding of een vuurwapen. „Dat zegt alles over hun motivatie”, zegt ze. „Het is een beweging die een icoon nodig heeft. Cliven Bundy en Ryan Bundy kwamen als geroepen. Velen waren bereid te schieten en te doden, of zelf te sterven.”

‘De milities worden onderschat’

Ook nu de militieleden toeslaan in Oregon, worden ze volgens de onderzoeker onderschat. Tijdens de Slag om Bunkerville trok het jonge echtpaar Jerad (31) en Amanda (28) Miller naar de Bundy-boerderij. Amanda werkte in een doe-het-zelfzaak, Jerad was straatartiest. Ze wilden de Bundy’s helpen, zegden hun baan op, en reden naar de boerderij, tweeduizend kilometer verderop. Ze hoorden bij geen enkele groep. Jerad riep vrienden op Facebook op hem wapens te sturen. „Ranch-oorlog bijna begonnen”, schreef hij. „Goed opletten. Kan een nieuwe revolutie worden.”

Toen de storm in Bunkerville was gaan liggen, trok het stel naar Las Vegas. Na enkele weken schoten ze in een lunchzaakje twee agenten dood, en legden een anti-overheidsmanifest bij hun lichamen. In een Walmart schoten ze een derde man dood. Daarna doodde Amanda eerst Jerad en vervolgens zichzelf.

Mensen als Jerad en Amanda Miller zijn volgens JJ MacNab typerend voor de nieuwe generatie anti-overheidsextremisten. „Jong, ongeorganiseerd. Jerad Miller vormde zijn mening online, via complottensites. Er was geen leider naar wie hij luisterde. Dat maakt mensen als hij zo gevaarlijk.” Typerend is volgens JJ MacNab ook dat hun wereldbeeld niet vaststaat: ideeën zwalken van extreemlinks naar extreemrechts, en terug. Soevereine burgers krijgen steeds meer steun in links-libertaire kringen. Onder aanhangers van Anonymous bijvoorbeeld, een wereldwijd netwerk van hackers. „Wat ze in elkaar herkennen, was een gevoel van onmacht tegenover het gezag, of het nu politici zijn of grote bedrijven.”

Na 2014 is de beweging blijven groeien, met de Bundy’s als belangrijke aanjager. Cliven Bundy houdt lezingen in het land. Ryan Bundy zal blijven zoeken, zegt hij, naar voorbeelden van tirannie door de overheid.

En ja, de Bundy’s zijn bewapend, zegt hij. Ryan Bundy heeft altijd een groot mes bij zich. Hij laat het zien, plukt granaatappels uit de boom en schilt ze. Zijn twee jonge kinderen heeft hij vorig jaar van school gehaald, omdat zijn dochter daar geen mes mocht dragen. Het erf ligt bezaaid met kogelhulzen. „In een oorlog moet je de vijand niet wijzer maken, dus ik zeg niet precies welke wapens we hebben. Genoeg om onszelf te beschermen.”