Polen dwingt EU tot heldere reactie

Europa is bezorgd over een teloorgang van de rechtsstaat in Polen. Vijf vragen over de Poolse kwestie.

Aanhangers van de regering eisen ‘de waarheid’, vorige maand in Warschau voor het kantoor van Gazeta Wyborcza, de grootste krant van Polen. Foto Czarek Sokolowski/AP

De nieuwe regering in Warschau heeft nog geen vrienden gemaakt in Brussel. Integendeel: de sneltreinvaart waarmee de Poolse conservatieve leiders onwelgevallige rechters en journalisten buitenspel zetten en het staatsapparaat naar hun hand zetten, heeft de Europese Commissie in opperste staat van paraatheid gebracht.

1 Waar is de Commissie bezorgd over?

De nationaal-conservatieve partij partij Recht en Gerechtigheid (PiS) wist in oktober niet alleen een meerderheid in de Sejm, het Poolse parlement, te bemachtigen, eerder won ze ook al de presidentsverkiezingen. Dat plaveit de weg voor ingrijpende veranderingen: eerder drukte de partij al een wet door over het Hooggerechtshof, die, zeggen critici, de onafhankelijkheid van de opperrechters flink beknot.

Vorige week kwam daar een mediawet bij en een wisseling van de wacht bij publieke televisie- en radiozenders. De ook door PiS gecontroleerde Senaat maakte in de afgelopen weken overuren, ondanks Kerst en Oud en Nieuw, en ondanks twee brieven uit Brussel van Frans Timmermans, waarin de tweede man van de Europese Commissie waarschuwt voor overhaast handelen, en waarin hij om uitleg vraagt. Nieuw aangetreden Poolse regeringen hebben er altijd een handje van om eigen benoemingen door te drukken, maar de snelheid waarmee het nu gebeurt, wordt als schokkend ervaren, ook door steeds meer Polen zelf.

2 Welke maatregelen kan Brussel nemen?

Op papier is veel mogelijk. Zo biedt artikel 7 van het Verdrag van Lissabon de mogelijkheid om een EU-land het stemrecht te ontnemen bij vergaderingen van Europese ministers of regeringsleiders. Dit staat in Brussel bekend als de ‘nucleaire optie’. Het in stelling brengen hiervan vereist in ieder geval een viervijfde meerderheid, en dat geldt al als een onneembare drempel. Bovendien strookt zulk grof geschut niet met politieke conventies: doorpraten heeft vaak de voorkeur.

De Commissie kan een lidstaat voor de rechter slepen, die een boete kan opleggen. Maar ook dat is niet eenvoudig omdat heel precies moet worden aangetoond welke wetten dan zijn overtreden.

In maart 2014 creëerde de Commissie daarom een ‘rule of law mechanism’, een brug tussen ‘niets doen’ en ‘grof geschut’. Eerst krijgt een land een ‘opinie’ uit Brussel. Daarna een ‘aanbeveling’. Daarna kunnen alsnog sancties volgen.

3 Waarom bemoeit Brussel zich hiermee?

Alleen landen met een functionerende rechtsstaat, waar fundamentele rechten zijn gewaarborgd, kunnen EU-lid worden. Aspirant-leden kunnen doorgaans gemakkelijk tot de orde worden geroepen, maar zodra landen zijn toegetreden, is dat veel moeilijker, is in de afgelopen vijftien jaar herhaaldelijk gebleken. Toen de extreem-rechtse FPÖ van Jörg Haider in 1999 doordrong tot het Oostenrijkse machtscentrum, besloten EU-landen tot een diplomatiek isolement. Dat bleek moeilijk uitvoerbaar, en Haider werd nóg populairder. In 2010 raakte Frankrijk in opspraak, toen het Roma als etnische groep wilde deporteren. En de bezorgdheid over de media en rechterlijke macht in Hongarije groeit al jaren. Het was vooral de agressieve politiek van de Hongaarse premier, Viktor Orbán, die in 2014 inspireerde tot het ‘rule of law mechanism’.

4 Wordt Polen onder toezicht geplaatst?

Formeel nog niet. Volgende week woensdag, op 13 januari, houden voorzitter Juncker en zijn Commissie een eerste „verkennend debat” over de situatie in Polen, zegt een woordvoerder. Maar in feite betekenen de door Timmermans geschreven brieven dat het land al onder het vergrootglas ligt.

Overigens is het zo dat het ‘rule of law mechanism’ formeel pas in werking kan treden als Polen die brieven beantwoordt. Warschau heeft laten weten dat het op een antwoord broedt. In de tussentijd woedt een felle woordenstrijd. Eurocommissaris Oettinger, die over media gaat, zei zondag in de Frankfurter Allgemeine Zeitung dat er al „veel redenen” zijn om het mechanisme op Polen los te laten. Een directeur van een radio- of tv-zender kan volgens hem niet zomaar worden ontslagen. „Dat zou arbitrair zijn.” Martin Schulz, voorzitter van het Europees Parlement, zei onlangs dat de gebeurtenissen in Polen „de karakteristieken van een coup” hebben.

5 Waarom is iedereen zo fel jegens Polen?

Het overheersende gevoel in Brussel is dat EU-instellingen destijds met Hongarije niet fel genoeg zijn geweest en zaken te veel op hun beloop hebben laten gaan. Ook Boedapest kreeg stapels post van de Commissie, maar de status daarvan was niet altijd duidelijk. Nu wordt er al in een heel vroeg stadium veel systematischer opgetreden. Deze Commissie heeft Fundamentele Rechten bovendien hoog op de agenda gezet: het is voor het eerst dat een Eurocommissaris (Timmermans) zo expliciet met deze portefeuille is belast.

Bovendien staat er nu ook veel meer op het spel: Hongarije was een redelijk geïsoleerd geval, het ging om relatief klein land. Polen is zakelijk en politiek belangrijk voor Duitsland, het geldt als een grote speler in Brussel. De crisis rondom het land komt op een uiterst ongelukkig moment, juist nu de EU al met verschillende crises tegelijk worstelt (Oekraïne, Syrië, vluchtelingen, euro).

Op de achtergrond speelt ook de opmars van het Franse Front National mee, een partij die, mocht zij aan de macht komen, ook voor het nodige vuurwerk zal zorgen.