Op de boerderij was het vroeger niet beter

‘Avonturen op het land’, is de ondertitel van de foto-expositie over het boerenleven, nu te zien in Fotomuseum Den Haag. Maar het boerenleven blijkt vooral een hard bestaan.

De klompen van boer Evert zijn versleten. Echt helemaal versleten: in de hielen zitten ronde gaten. Hij moet vaak natte voeten hebben. Maar het lijkt hem niet te deren, als we hem in de fotoserie ‘Het leven van Evert’ van Brand Overeem zien rondscharrelen op zijn boerderij. Het is een zwaar bestaan, dat wel.

Het Fotomuseum Den Haag wijdt nu een rijke en breed opgezette tentoonstelling met dito publicatie aan het boerenleven in de Nederlandse fotografie vanaf 1885 tot nu. De ondertitel, ‘Avonturen op het land’, is ontleend aan het gelijknamige boek dat hobbyboer en fotograaf Ed van der Elsken in 1980 maakte over zijn leven op een boerderij in Edam. Voor hem was het landleven – zoals het hele leven, eigenlijk – inderdaad een avontuur. Maar voor de meeste boeren op de foto’s in deze tentoonstelling was het eerder zwaar en armoedig geploeter dan avontuur.

Het levert wel prachtige beelden op. Soms zijn dat veelzeggende details als de klompen van Evert of een verweerde hand met puntige metalen vingerhoedjes die handig zijn bij het aardappelen rooien. Er is ook pure schoonheid: de besneeuwde spruiten gezien van boven af door Gerco de Ruiter, een berijpte kool van Piet Zwart. De goed gedoseerde historische foto’s voegen continuïteit en diepte toe.

Nog lang voordat de landbouw uit Nederland begon te verdwijnen heeft de crème de la crème van de Nederlandse fotografie zich ermee beziggehouden, onder anderen Paul Huf, Anton Corbijn, Willem Diepraam en natuurlijk Ed van der Elsken. Opvallend is dat veel jonge fotografen er nog steeds een onderwerp in zien, zoals Heidi de Gier met portretten van boerendochters en Tryntsje Nauta met een in slingers en confetti gelauwerd Fries paard. Met de komst van de jongere generatie is ook het aantal vertelmiddelen digitaal uitgebreid, van foto’s naar slideshows op kleine schermen en video.

Van varkens naar trampolines

Een van de sterkste werken is een video van Erik Klein Wolterink. Zijn Gemengd Bedrief, Mixed Feelings is een remake van een film die zijn broer vijftien jaar eerder maakte, toen hun ouders hun boerderij in de Achterhoek verlieten. Voor zijn video volgt hij letterlijk dezelfde weg over het erf als zijn broer. Zo kunnen we precies zien wat daar is veranderd: elektrische fietsen waar eens de trekker stond, hortensia’s op de plek van de schuur, trampolines in plaats van varkensstallen.

Het boerenleven leent zich ook voor series die over lange periodes zijn gemaakt: Boer Evert, ‘Myn Omke’ van Bert de Jong en ‘Zeldzame mensen’ van Toon Michiels, die afgelopen oktober overleed. Klaarblijkelijk neemt het leven op het land je mee in het lange ritme van de seizoenen.

Na zoveel poëtische, liefdevolle portretten kostte het de samenstellers, curator Wim van Sinderen en boer/fotograaf Dirk Kome, moeite er een eind aan te breien. Het gecomputeriseerde boerenleven van melkcarrousels en koeien die nooit meer buiten komen, vonden ze buiten hun elegie vallen. Dus eindigt de tentoonstelling nu met John Lambrichts’ Galloway-koeien en Konik-paarden, de bewoners van de nieuwe natuur, en de Oostvaardersplassen van Dennis Guzzo – maar daar heeft nog nooit een boer geploegd, gezaaid of gerooid.

Als geheel is ‘Boeren’ niet nostalgisch – nergens wordt de suggestie gewekt dat het vroeger beter was –, hooguit hangt er een zweem van melancholie over het verdwijnen van een manier van leven die heel lang voor de economie en het landschap van Nederland bepalend is geweest. Die constatering is nu met onvergetelijke beelden aangekleed.