Gastvrij Zweden rekent af met principe vrij reizen in Europa

Zweden voert controles aan de grens in. Andere landen volgen. Het einde van Schengen komt nu in zicht.

Controle op het treinstation bij het vliegveld van Kopenhagen. Foto Niels Hougaard/AP

Het principe van vrij reizen in Europa is gisteren weer een nieuwe slag toegebracht. Uitgerekend door het land dat lange tijd te boek stond als het meest gastvrij. Zweedse trein-, bus- en veerbedrijven mogen vanuit Denemarken en andere omringende landen geen passagiers meer meenemen als die niet een geldig identiteitsbewijs met pasfoto kunnen tonen.

In reactie op de Zweedse maatregelen schroefde buurland Denemarken direct de paspoortcontroles aan de grens met Duitsland op. Terwijl Noorwegen vorige week al aankondigde meer asielzoekers te gaan weren. Zo is sprake van een domino-effect dat eerder in Midden-Europa resulteerde in een steeds verdere aantasting van de Schengenzone voor vrij reizen. Het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken waarschuwde gisteren dan ook dat Schengen in gevaar is.

Bij de ingebruikneming op 1 juli 2000 symboliseerde de Sontbrug tussen Denemarken en Zweden nog het vrije reizen in Europa. De hele route vanuit zuidelijk Spanje naar de uiterste noordpunt van Scandinavië kon vanaf dat moment, zonder oponthoud van grenscontroles, over de weg worden afgelegd.

Voor drie jaar

Nu zijn die controles terug, gedurende minimaal drie jaar als het aan Zweden ligt. Zo wil het voorkomen dat migranten uit een onbekend land van herkomst er asiel kunnen aanvragen. Dit moet de instroom flink beperken.

Met bijna 163.000 aanvragen kende Zweden van alle EU-landen vorig jaar verhoudingsgewijs de meeste asielzoekers. Enkele weken geleden meldden zich wekelijks nog zo’n 10.000 migranten aan de landsgrenzen. „De regering beschouwt de huidige situatie, waarin een groot aantal mensen in korte tijd het land binnenkomt, als een serieuze bedreiging voor de openbare orde en de natio nale veiligheid”, aldus een toelichting bij de nieuwe wetgeving.

Dat is harde taal voor een regering van Groenen en sociaal-democraten. Zij vormen dan ook een minderheidskabinet dat onder druk staat van toenemende binnenlandse kritiek en groeiende populariteit van de anti-discriminatiepartij Zweden-Democraten. Naast de controles op identiteitsbewijzen worden in het voorjaar de regels voor gezinshereniging aangescherpt en krijgen asielzoekers in plaats van een permanente eerst een tijdelijke verblijfsvergunning.

In november werden al tijdelijke controles op identiteitsbewijzen ingevoerd. Dat resulteerde in combinatie met de oprukkende winter tot een daling van het aantal migranten naar zo’n 1.200 per week. „De nieuwe maatregelen moeten onder migranten definitief duidelijk maken dat het niet makkelijk meer is om in Zweden asiel aan te vragen”, zegt Pieter Bevelander, de van oorsprong Nederlandse directeur van het Instituut voor migratiestudies aan de Universiteit van Malmö.

Volgens hem zijn de Zweden niet bang dat ze straks problemen met Brussel krijgen door het strengere beleid. Oorspronkelijk gold in Europa de ‘Dublin-regeling’ die bepaalt dat asielzoekers asiel moeten aanvragen in het land van aankomst. Deze regel is onvoldoende gehandhaafd, waardoor grote aantallen migranten naar het rijke Zweden doorreisden om daar een asielverzoek in te dienen. „Jullie hebben Dublin aan jullie laars gelapt en wij kunnen het gewoon niet meer aan. Dat is het gevoel dat de Zweden hebben”, zegt Bevelander.

Buurland Denemarken doet er in reactie op de strenger wordende buurlanden alles aan om zijn imago van onaantrekkelijk immigratieland hoog te houden. „De regering wil niet dat Denemarken een nieuwe belangrijke bestemming voor asielzoekers wordt”, zei premier Løkke Rasmussen gisteren. „Wij reageren alleen op een beslissing die in Zweden is genomen”, voegde hij er aan toe. Rasmussen voorspelde gisteren dat nog meer landen hun grenscontroles zullen opvoeren als Europa de instroom van vluchtelingen aan zijn buitengrenzen niet fors weet te beperken.

Aan de zuidgrenzen van Europa neemt de toestroom van migranten onder invloed van het winterse weer, en maatregelen door Turkije om vertrek naar Europa onmogelijk te maken, nu behoorlijk af. Maar nog altijd bereiken maandelijks duizenden mensen Griekenland en Italië. Mensenrechtenorganisaties waarschuwen dat vluchtelingen door de strengere grenscontroles in Europa het recht wordt ontzegd om asiel aan te vragen. Ze vrezen dat de migranten vast komen te zitten in aankomstlanden als Griekenland en Italië, waar voorzieningen voor lang verblijf van grote aantallen mensen ontbreken.

Dat scenario is niet onwaarschijnlijk. Mocht de EU er de komende maanden, onder tijdelijk voorzitterschap van Nederland, niet in slagen de migratiestroom te beperken, dan zou een nieuwe toestroom van migranten in het voorjaar, door meer landen die hun grenzen sluiten, het voorlopig einde van Schengen kunnen betekenen.