Gastvrij Zweden rekent af met principe van vrij reizen

Zweden voert controles aan de grens in. Andere landen volgen. Het einde van Schengen komt nu in zicht.

Reisroutes naar Zweden
Reisroutes naar Zweden

Het principe van vrij reizen in Europa is gisteren weer een nieuwe slag toegebracht. Uitgerekend door het land dat lange tijd te boek stond als het meest gastvrij. Zweedse trein-, bus- en veerbedrijven mogen vanuit Denemarken en andere omringende landen geen passagiers meer meenemen als die niet een geldig identiteitsbewijs met pasfoto kunnen tonen.

In reactie op de Zweedse maatregelen schroefde buurland Denemarken direct de paspoortcontroles aan de grens met Duitsland op. Noorwegen kondigde vorige week al aan meer asielzoekers te gaan weren.

Zo is sprake van een domino-effect dat eerder in Midden-Europa resulteerde in een steeds verdere aantasting van de Schengenzone voor vrij reizen. Het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken waarschuwde gisteren dan ook dat Schengen in gevaar is.

Sontbrug

Bij de ingebruikneming op 1 juli 2000 symboliseerde de Sontbrug tussen Denemarken en Zweden nog het vrije reizen in Europa. Vanuit Zuid-Spanje tot de uiterste noordpunt van Scandinavië kon voortaan zonder grenscontroles over de weg worden gereisd.

Nu zijn die controles terug, voor zeker drie jaar als het aan Zweden ligt. Zo wil het voorkomen dat migranten uit een onbekend land van herkomst er asiel kunnen aanvragen. Dit moet de instroom flink beperken.

Zweden ontving met bijna 163.000 aanvragen van alle EU-landen vorig jaar verhoudingsgewijs de meeste asielzoekers. Enkele weken geleden meldden zich wekelijks nog zo’n 10.000 migranten aan de landsgrenzen. „De regering beschouwt de huidige situatie, waarin een groot aantal mensen in korte tijd het land binnenkomt, als een serieuze bedreiging voor de openbare orde en de nationale veiligheid”, aldus een toelichting.

Dat is harde taal voor een regering van Groenen en sociaal-democraten. Zij vormen dan ook een minderheidskabinet dat onder druk staat van toenemende binnenlandse kritiek en groeiende populariteit van de anti-immigratiepartij Zweden-Democraten. In het voorjaar worden ook de regels voor gezinshereniging aangescherpt en krijgen asielzoekers in plaats van een permanente eerst een tijdelijke verblijfsvergunning.

In november werden al tijdelijke controles op identiteitsbewijzen ingevoerd. Dat leidde in combinatie met de oprukkende winter tot een daling van het aantal migranten naar zo’n 1.200 per week. „De nieuwe maatregelen moeten migranten definitief duidelijk maken dat het niet makkelijk meer is om in Zweden asiel te krijgen”, zegt Pieter Bevelander, de van oorsprong Nederlandse directeur van het Instituut voor migratiestudies aan de Universiteit van Malmö.

Volgens hem zijn de Zweden niet bang voor problemen met Brussel door het strengere beleid. Eigenlijk moeten asielzoekers volgens de ‘Dublin-regeling’ asiel aanvragen in het land van aankomst. Die regel is onvoldoende gehandhaafd, waardoor grote aantallen migranten naar het rijke Zweden doorreisden. „Jullie hebben Dublin aan jullie laars gelapt en wij kunnen het gewoon niet meer aan. Dat is het gevoel dat de Zweden hebben”, zegt Bevelander.

Imago van onaantrekkelijkheid

Denemarken doet er in reactie op de strenger wordende buurlanden alles aan om zijn imago van onaantrekkelijk immigratieland hoog te houden. „De regering wil niet dat Denemarken een nieuwe belangrijke bestemming voor asielzoekers wordt”, zei premier Løkke Rasmussen gisteren ronduit. „Wij reageren alleen op een beslissing die in Zweden is genomen”. Rasmussen voorspelde dat meer landen hun grenscontroles zullen opvoeren als Europa de instroom van vluchtelingen niet fors weet te beperken.

Aan de zuidgrenzen van Europa neemt de toestroom van migranten behoorlijk af door het winterse weer en maatregelen van Turkije. Maar nog altijd bereiken maandelijks duizenden mensen Griekenland en Italië. Mensenrechtenorganisaties waarschuwen dat vluchtelingen door de strengere controles in Europa het recht wordt ontzegd asiel aan te vragen en vrezen dat migranten blijven steken in Griekenland en Italië, waar onvoldoende voorzieningen zijn voor lang verblijf van veel mensen.

Mocht de EU er de komende maanden niet in slagen de migratiestroom te beperken, dan zou een nieuwe toestroom van migranten in het voorjaar en meer landen die hun grenzen sluiten, het voorlopig einde van Schengen kunnen betekenen.