Fileleed? Benut de wegen beter of sta nog langer stil

2015 was weer een jaar van langere files. En als we niets doen wordt het nog veel erger, berekent Johan van Leeuwaarden.

ROTTERDAM - Drukte en regen tijdens de avondspits op de A-16, Rotterdam richting Breda. Foto ANP / Bas Czerwinski

Net voor het kerstreces meldde de VerkeersinformatieDienst (VID) dat de omvang van de files op de Nederlandse wegen in 2015 met 25 procent was toegenomen. Het bericht haalde alle dagbladen: de grootste stijging ooit gemeten maakte op brute wijze een einde aan de in 2007 ingezette daling van de filedruk.

Gegeven verklaringen voor de stijging waren het mindere weer in 2015, de aantrekkende economie en nieuw ontstane knelpunten in het wegennet.

Vrijwel alle systemen die wij mensen bouwen komen vroeg of laat onder druk te staan. Denk naast de files in het verkeer ook aan de overvolle treinen, de wachtlijsten in de gezondheidszorg of de wachtrijen in pretparken. Wij zoeken kritiek gedrag op; de grens van het haalbare. We hebben van nature de neiging om te willen groeien en om de problemen die bij groei ontstaan te onderschatten.

Wiskundigen maken modellen voor drukke systemen zoals ons verkeersnetwerk. Daarbij gaat het om het afstemmen van capaciteit (Hoeveel kan ons wegennet aan?) op vraag (Hoeveel willen we rijden?). Uit die modellen blijkt dat systemen die onder grote druk staan extreem gevoelig zijn voor minieme variaties in de gebruikersvraag of kleine verstoringen.

Zo kan een paar procent hoger verkeersaanbod of een paar kilometer lagere rijsnelheid bij regen in dergelijke kritieke situaties gemakkelijk leiden tot een stijging van tientallen procenten in de drukte. Zo uitzonderlijk is een stijging van 25 procent dus niet. Het is wel een sterke aanwijzing dat we dicht bij het kritieke punt (tipping point) zitten, waar relatief geringe verkeersgroei de zaak op de spits kan drijven.

Donkere wolken pakken zich dan ook samen boven ons wegennet. In oktober 2015 maakte het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) al bekend dat we in 2020 waarschijnlijk 45 procent langer zullen wachten in het verkeer. Ook dat bericht haalde de dagbladen.

Maar kijk je naar de studie van het KiM, dan moeten we vrezen dat het probleem nog wordt onderschat. KiM brengt in kaart dat het aantal afgelegde kilometers (op dit moment 67 miljard kilometer per jaar) tussen 2015 en 2020 gestaag zal stijgen en dat de wegverbredingsprojecten of andere maatregelen zullen achterblijven. Het explosieve effect van deze trends bij kritieke belasting lijkt niet in de 45 procent te zijn meegewogen.

Kortom: De 25 procent toename in 2015 kunnen we met wiskundige inzichten verklaren. Maar volgens diezelfde inzichten is de 45 procent toename in 2020 een ernstige onderschatting.

Willen we voorkomen dat het wegennet volledig vastloopt, dan moet het roer om.

Het doel daarbij is niet om met meer asfalt de filedruk volledig te elimineren, maar eerder om ons wegennet zo goed mogelijk te benutten: dynamische prijsmechanismen die verkeer van de spits naar verkeersluwe momenten verschuiven, ontmoedigingsbeleid, zelfrijdende auto’s en andere slimme technologieën. Alles om het kookpunt voor te blijven.