Saoedi-Arabië verbreekt banden met Iran

De Saoedische executie van een prominente shi’itische geestelijke leidt tot grote spanningen in het Midden-Oosten.

Protesten voor de Soedische ambassade in Iran. Foto Mehdi Ghasemi/Reuters

De executie in Saoedi-Arabië van de prominente shi’itische geestelijke Nimr al-Nimr heeft de toch al aanzienlijke sektarische spanningen in het Midden-Oosten aanmerkelijk verscherpt. Shi’itische leiders in Iran, Irak, Libanon, Jemen en Bahrein hebben de dood van Nimr al-Nimr in felle bewoordingen veroordeeld. In verschillende landen braken protesten uit. In de Iraanse hoofdstad Teheran plunderden betogers zaterdagnacht de Saoedische ambassade en stichtten er brand.

In reactie daarop heeft Saoedi-Arabië zijn diplomatieke banden met Iran verbroken. Alle Saoedische diplomaten worden teruggeroepen en alle Iraanse diplomaten moeten binnen 48 uur Saoedi-Arabië verlaten.

Sjeik Al-Nimr werd zaterdag terechtgesteld samen met 46 anderen, onder wie 43 sunnieten die waren veroordeeld wegens terrorisme en lidmaatschap van Al-Qaeda. Maar de meeste aandacht ging uit naar deze ideologische voorman van de shi’itische minderheid in Saoedi-Arabië die voor gelijke rechten streed. In zijn preken had hij felle kritiek op de ultraconservatieve sunnitische elite, die shi’ieten ziet als afvallige moslims en tweederangsburgers.

De executie van Al-Nimr is door veel landen veroordeeld. De Amerikaanse regering zei „bezorgd” te zijn dat de terechtstelling van Al-Nimr „de sektarische spanningen vergroot op een moment dat ze dringend moeten worden verminderd”. Verschillende landen en VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon riepen op tot kalmte en terughoudendheid.

De executie van Al-Nimr kan niet los worden gezien van de groeiende rivaliteit tussen het sunnitische Saoedi-Arabië en het shi’itische Iran. Dit voedt de conflicten in Syrië, Jemen en leidt ook elders in het Midden-Oosten tot spanningen. Het Saoedische koningshuis vreest dat Iran de regio wil overheersen en ziet overal een Iraans complot. Al-Nimr is onder meer veroordeeld wegens het aansporen van „buitenlandse inmenging”.

Reacties langs sektarische lijnen

Protest bij de Saoedische ambassade in Teheran. Foto EPA

In het Midden-Oosten waren de reacties op de executie grotendeel verdeeld langs sektarische lijnen. De Golfstaten, Egypte en andere sunnitische bondgenoten van Saoedi-Arabië prezen de executie als een overwinning in de strijd tegen terrorisme. Shi’itische leiders zoals de Iraakse premier Haider al-Abadi en Hezbollah-voorman Hassan Nasrallah spraken daarentegen van moord op een vreedzame activist. 

Vooral de Saoedische betrekkingen met Irak dreigen averij op te lopen. Saoedi-Arabië wil voor het eerst in 25 jaar een ambassade openen in Bagdad, maar premier Abadi staat nu onder zware druk dit te blokkeren.

In Bahrein, een land met een shi’itische meerderheid dat wordt geleid door een sunnitisch koningshuis, braken kleinschalige protesten uit na de executie. Al-Nimr was een groot voorstander van de massale shi’itische protesten in Bahrein in 2011, die met steun van het Saoedische leger hard de kop in werden gedrukt.

De scherpste kritiek op de executie kwam uit Iran, waar Al-Nimr werd gezien als een held van de onderdrukte shi’ieten. „Deze vervolgde geleerde heeft mensen nooit aangespoord tot gewapende strijd, noch was hij betrokken bij geheime complotten”, twitterde Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei. 

Khamenei speelde in op de vergelijking die sommige westerse media trekken tussen Saoedi-Arabië en de terreurgroep Islamitische Staat – een vergelijking die de Saoedische regering fel bestrijdt. Op zijn website verscheen een cartoon van een Saoedische beul in wit gewaad en een IS-strijder in zwart gewaad die op het punt staan iemand te onthoofden. De begeleidende tekst: ‘Witte ISIS, zwarte ISIS. Is er een verschil?’

Toch lijkt het bij dit soort provocaties te blijven. Khamenei dreigde wel dat „goddelijke wraak ten deel zal vallen aan Saoedische politici”. En ook de machtige Revolutionaire Garde beloofde „krachtige vergelding”. Maar deze harde taal lijkt vooral bedoeld voor binnenlands gebruik. Er staan in februari belangrijke verkiezingen op stapel voor het parlement en voor de Raad van Experts, die hoogstwaarschijnlijk de opvolger van 76-jarige Khamenei zal aanwijzen.

Kwakkelende economie

Iran heeft geen belang bij een directe confrontatie met het zwaar bewapende Saoedi-Arabië. Het is druk met de uitvoering van het nucleaire akkoord, dat een einde moet maken aan de internationale sancties en de economie uit het slop moet halen.

De Iraanse president Rohani distantieerde zich van de bestorming van de Saoedische ambassade in Teheran en het consulaat in Mashad. „We staan niet toe dat een groep onruststokers de wet overtreedt en de heilige reputatie van de Islamitische Republiek bezoedelt. Wat plaatsvond in Mashhad en Teheran en de schade aan het Saoedische consulaat en de ambassade is niet acceptabel.”

Veertig relschoppers werden gearresteerd – een teken dat de autoriteiten de woede in toom wilden houden. Dat leek te werken. Nieuwe demonstraties zondagavond verliepen zonder incidenten. Toch kon dit niet voorkomen dat de Saoedische regering haar banden met Iran verbrak.