Na ‘Zutphen’: burger kiest de burgemeester

Paul Scholten ziet verregaande consequenties na Hermans’ afgang.

Wat leert het debacle van Zutphen? Niet dat de benoeming van een waarnemend burgemeester te vroeg kwam, zoals de uiteindelijke reactie van de Zutphense fractievoorzitters in spoedoverleg met de Commissaris van de Koning luidde. Maar dat in een bliksemenquête de burgers van Zutphen massaal – 95 procent – lieten weten, dat wat hun betreft ‘Loek Hermans uit het openbaar bestuur blijft’, zoals de vraagstelling luidde. ‘Eruit blijven’ is in gewoon Nederlands dus voorgoed. Dat is een pijnlijke les voor de vele betrokkenen bij het benoemingsproces.

Kamerlid Van Raak (SP) slaat in zijn reactie de plank mis met zijn boude conclusie, dat deze misser van de leiders van een gemeenteraad voortaan verkiezing van een burgemeester door diezelfde raad zou rechtvaardigen. ‘Zutphen’ is juist het bewijs van het tegendeel: de burgemeester moet niet door de raad worden gekozen – zoals nu feitelijk het geval is – maar door de bevolking.

De Zutphense fractievoorzitters hebben uiteindelijk – het strekt hun tot eer – naar hun bevolking geluisterd. Zij legden daarmee terecht de feitelijke beslissing over de burgemeestersbenoeming in handen van de bevolking. De Commissaris van de Koning heeft zich hier bij neergelegd. Bij de benoeming van een nieuwe kandidaat kan de Zutphense raad op straffe van volledig vertrouwensverlies van de bevolking daar niet meer omheen. Dat de bevolking van andere gemeenten dit voorbeeld bij de aanstelling van een nieuwe burgemeester zal volgen lijkt zeker niet uitgesloten. Een internetenquête is snel georganiseerd, zo blijkt.

Het belangrijkste effect van ‘Zutphen’ zal dan feitelijk een grotere onafhankelijkheid van een burgemeester tegenover zijn raad zijn en dat is voor een evenwichtig bestuur van een gemeente goed. De bevolking zal dat straks ook van hem verwachten. Elke gemeenteraad in ons land dient zich dat goed te realiseren. Met uiteindelijk een wettelijk geregelde vierjaarlijkse, gelijktijdige verkiezing van raad én burgemeester door de bevolking kan een gemeentebestuur meer onderling in evenwicht komen.

Nu is de burgemeester onder andere vanwege zijn (her)benoeming te afhankelijk van de raad geworden, nog afgezien of een gemeenteraad zijn taak wel naar behoren kan uitvoeren. Het grondwettelijk ‘hoofdschap van de raad’ zal in stand blijven zolang de grondwet, al of niet onder druk van de bevolking, niet wordt aangepast. Dat hoofdschap was indertijd de bedoeling van Thorbecke, maar tijden veranderen. Periodiek de juiste balance of power zoeken, daar gaat het bij democratisch besturen om.

In de Eerste Kamer wordt binnenkort gesproken over de grondwet in het algemeen en in het bijzonder naar aanleiding van de initiatiefwet-Schouw (D66) over de visie van de regering betreffende de aanstellingswijze van burgemeesters. Wie ‘Zutphen’ dan buiten beschouwing laat, plaatst zich buiten de realiteit.

De grondwet zelf kan voorlopig geen rustig bezit zijn. Niet alleen de kwestie in Zutphen maakt dat duidelijk; denk ook aan de steeds verdergaande versplintering van de politiek met alle gevolgen van dien.

Onze grondwet verdient een nieuwe, korte en voor leken leesbare opzet van bijvoorbeeld zo’n 25 artikelen in plaats van 142. Een die op school geleerd kan worden en die de bevolking kent.