Brazilië wil af van ‘slecht haar’

Ruim de helft van de Braziliaanse bevolking is gekleurd of zwart. Toch is de samenleving doordrenkt van racisme.

Zit mijn haar goed? Verkiezing van de mooiste Afro-Braziliaanse, afgelopen zaterdag in Rio de Janeiro. De wedstrijd was onderdeel van de campagne tegen het wijdverspreide racisme in het land. Foto Mario Tama/Getty Images

Talloze racistische reacties op Facebook ontving de Braziliaanse actrice Taís Araújo (37) over haar hoofdrol in een nieuwe soapserie. ‘Je lijkt op een gorilla’, ‘je haren horen bij het afval’ en ‘ga terug naar de senzala (slavenhut)’.

Om dit soort uitingen van racisme te bestrijden, is de Braziliaanse overheid in verschillende staten een opmerkelijke campagne begonnen, samen met een mensenrechtenorganisatie. De racistische commentaren die Araújo en eerder ook de eerste zwarte weervrouw van het Braziliaanse journaal, Maria Coutinho, ontvingen via sociale media, zijn op meters grote billboards afgedrukt en in de buurten geplaatst waar de afzenders wonen.

„Mensen moeten zich realiseren dat ze niet alles meer anoniem kunnen roepen, we kunnen hen traceren”, lichtte mensenrechtenactiviste Jurema Werneck de actie toe. Vrijwel gelijktijdig begon de overheid in de hoofdstad Brasilia met een andere opmerkelijke campagne: woorden en uitdrukkingen die in de reguliere omgang worden gebruikt maar een racistische ondertoon hebben, worden via sociale media aan de kaak gesteld. Een uitdrukking als ‘cabelo ruim’ (slecht haar) om kroeshaar te benoemen, of de opmerking : ‘coisas tão pretas’ (zwarte zaken) als iets slecht of negatief is, wil de overheid vervangen door minder stigmatiserende woorden.

‘Laten we onze woordenschat ontdoen van racisme. Zelfs 127 jaar na de afschaffing van de slavernij in ons land, is er nog altijd racisme en moeten we ons bewust zijn van de consequenties en vechten voor verandering’, liet de regering weten bij de start van de campagne.

Brazilië telt 200 miljoen inwoners, van wie meer dan de helft gekleurd of zwart is. Opmerkelijk dat racisme in dit land toch een voedingsbodem heeft. „Er heerst hier een dubbele realiteit”, zegt antropoloog Tânia Muller van de Federale Universiteit Fluminense. „Er wordt gedweept met de Afrikaanse erfenis van de samba en capoeira. Maar graaf dieper, dan zie je dat blank (lees: Portugees) het ideaalbeeld is en dat er nog diepgewortelde vooroordelen zijn over zwarte Brazilianen zijn.”

Volgens Muller is de ‘raciale democratie’, een term die in de jaren dertig van de vorige eeuw werd geïntroduceerd en Brazilië voorstelt als dé ideale gemengde samenleving van nazaten van Indianen, Afrikanen en Europeanen, een mythe. „Voor veel zwarte Brazilianen is de erfenis van de slavernij nog voelbaar. Velen zwijgen over discriminatie uit angst of schaamte. Ze hebben hun plaats, laag op de sociale ladder in stilte ‘aanvaard’ .”

Zwarte Brazilianen zijn nauwelijks vertegenwoordigd in het hoger onderwijs, de media en politiek. Investeren daarin zou meer zoden aan de dijk zetten dan de huidige campagnes, meent Muller. „Plotseling is er nu veel aandacht voor racisme omdat zwarte sterren er onder lijden. Maar hoe zit het met de dagelijkse uitsluiting van miljoenen gewone zwarte Brazilianen? Dáár moet aan gewerkt worden.”

Toch probeert de regering al sinds 2003, destijds onder president Luiz (Lula) da Silva , de achterstand van zwarte Brazilianen te bestrijden. Bijvoorbeeld door quota voor zwarte studenten op universiteiten of in bepaalde beroepsgroepen. Op de overwegend witte televisie was er afgelopen jaar voorzichtig vooruitgang. Voor het eerst werd een serie getoond waarin donkere acteurs nu eens niet de stereotype rol van dief of huishoudster spelen, maar die van rijke en succesvolle personages.

In Mister Brau vertolkt Taís Araújo de rol van een succesvolle zangeres, een soort Braziliaanse Beyoncé. Toen na de eerste uitzending haar mailbox volstroomde met racistische haatmails reageerde ze in de media: ‘speel ik een dienstmeisje of een prostituee, dan is er niets aan de hand. Maar nu ik een succesvolle rijke zwarte vrouw speel, kunnen veel mensen dat blijkbaar niet aan en zet het aan tot haat. We hebben nog een lange weg te gaan in Brazilië.’

    • Nina Jurna