Schafft Angela das?

FOTO AP

Hoe ga je een nieuw jaar in als je vlak daarvoor tot dé persoon van 2015 bent gekozen? Geeft dat iemand vleugels of kan het alleen maar minder worden? De Süddeutsche Zeitung schreef twee weken geleden dat de kerstklokken aan het beieren waren voor bondskanselier Angela Merkel. Ze had een bevlogen toespraak gehouden op het congres van haar partij en werd daarvoor beloond met een applaus van tien minuten. Vlak daarvoor was ze uitgeroepen tot Person of the Year 2015 – tenminste, door het Amerikaanse weekblad Time en het Britse dagblad Financial Times; de wereldwijde dierenbeschermingsorganisatie PETA gaf deze eretitel aan paus Franciscus .

Toen zij in november haar tweede lustrum vierde als bondskanselier, suggereerde Der Spiegel dat Merkel na jaren van calculerende, afwachtende politiek eindelijk haar bepalende thema heeft gevonden. Een onderwerp waarop ze voorop durft te lopen, de weg wil wijzen.

Konrad Adenauer was in de jaren vijftig de man die (West-)Duitsland ondubbelzinnig verankerde in Europa en het Atlantisch bondgenootschap. De Ostpolitik van Willy Brandt betekende toenadering naar toenmalig communistisch Oost-Europa. Helmut Kohl integreerde Duitsland nog verder in Europa, Gerhard Schröder saneerde de economie.

En Angela Merkel? „Regeren is reageren”, leek haar motto. Haar leiderschap was vooral management, geen grote vergezichten voorspiegelen. Niet dat er niets is veranderd in haar tien jaar als kanselier, maar haar hervormingen, schreef Der Spiegel, waren als kijken hoe een boom groeit. Je hebt het pas na een paar jaar in de gaten.

De vluchtelingencrisis heeft dat beeld ingrijpend veranderd. Merkel is ineens de leider die erop hamert dat Europa een humanitair gezicht moet laten zien. Die consequent iedere verwijzing naar maxima afwijst, maar liever praat over manieren om zo veel mogelijk mensen zo goed mogelijk op te vangen. Hier staat niet iemand die, zeer bekwaam, dat wel, op de Duitse en Europese winkel past, maar een politicus die een overtuiging uitstraalt en daarvoor haar nek uitsteekt.

Onvoorzichtige skiër

Dat bleek bijvoorbeeld in de rede voor het partijcongres, vorige maand in Karlsruhe. Behalve een terugblik op het afgelopen jaar was dat ook een marsorder voor 2016. Merkel las toen nog eens letterlijk de zinnen voor op een persconferentie in augustus die het nieuwe Leitmotiv werden: „Duitsland is een sterk land. Het motto waarmee we deze zaken aanpakken, moet zijn: we hebben zo veel voor elkaar gekregen, we krijgen het ook nu voor elkaar. Wir schaffen das.”

In Karlsruhe voegde ze daaraan toe: „Ik kan dat zeggen omdat het tot de identiteit van ons land behoort grote dingen tot stand te brengen.” En ook, tot haar partijgenoten van de CDU: als christen-democraten moeten we „laten zien wat we in ons hebben”.

Ook Wolfgang Schäuble klapte mee, Merkels minister van Financiën die haar een maand daarvoor nog had vergeleken met „een wat onvoorzichtige skiër” die een lawine dreigt te veroorzaken. Maar het massale applaus en de eretitels van vorige maand verhullen dat Merkel een bijzonder zwaar jaar te wachten staat.

Het duizendtal CDU-afgevaardigden klapte ook zo hard en nadrukkelijk om het verschil te onderstrepen met de sociaal-democratische bondgenoten van de SPD. Die hadden partijleider Sigmar Gabriel drie dagen eerder vernederd door hem met slechts driekwart meerderheid te herkiezen. Achter de theatrale eenheid van de CDU schuilt, vooral op lokaal niveau, een partij die eerder een vraagteken dan een uitroepteken zet achter ‘Wir schaffen das’.

Merkel erkende dat „op termijn ook van een sterk land als Duitsland te veel wordt gevraagd door zo’n groot aantal vluchtelingen”. Maar burgemeesters en deelstaatpresidenten waarschuwen dat de opvangcapaciteit nu al zijn limiet heeft bereikt. Volgens officiële cijfers zijn tot en met november 965.000 migranten geregistreerd. In die periode hebben 425.035 mensen asiel aangevraagd. Niet alleen kost het moeite al deze mensen goed op te vangen, het debat over hoe hen te integreren in de Duitse samenleving is nog maar net begonnen.

Onder controle

De stroom migranten slinkt nu, door slecht weer en betere controle in Turkije. Dat geeft Merkel volgens Duitse commentatoren een paar maanden de kans om te bewijzen dat de regering de situatie onder controle heeft. Daar is haast bij, want op 13 maart zijn er verkiezingen in het grote Baden-Württenberg en de kleinere deelstaten Rijnland-Palts en Saksen. Later dit jaar volgen Mecklenburg-Voorpommeren en Berlijn. Steunt de kiezer Merkel? Groeit de anti-migratiepartij Alternative für Deutschland verder?

De resultaten zijn belangrijk met het oog op de nationale verkiezingen in het najaar van 2017. In de loop van dit jaar zal Merkel moeten besluiten of ze dan voor de vierde keer lijsttrekker voor de CDU wil zijn.

In de vluchtelingencrisis staat ook Merkels positie in Europa op het spel. Waar Merkel spreekt over een ‘humanitair imperatief’ dat Duitsland en Europa verplicht ruimhartig vluchtelingen op te nemen, doet de Hongaarse leider Viktor Orbán dit soort uitspraken af als ‘moreel imperialisme’.

Tegelijkertijd heeft Merkel Europa nodig. Akkoorden met andere Europese landen over hervestiging, afspraken van Brussel met Turkije, scherpere controle in Griekenland en Italië, en een harder en effectiever uitzet- en terugkeerbeleid: alleen zo is de stroom vluchtelingen beheersbaar te maken, is de gedachte in Berlijn. Op het spel staat een van de pijlers onder de Europese Unie, het vrije verkeer van personen.

„Dit is een historische test voor Europa”, zegt Merkel. En ook „een reusachtige opgave”. Zowel tegen haar partijgenoten als in de regeringsverklaring voorafgaande aan de Europese top onderstreepte ze: „Afscherming is in de 21ste eeuw geen zinnige oplossing”. Haar landgenoten en haar Europese partners daarvan overtuigen, dat is Merkels belangrijkste uitdaging voor 2016.