Geen geintjes over Mein Kampf

Het Duitse copyright van Mein Kampf is vervallen. Historici geven het werk nu uit, met 3.500 kanttekeningen.

Het Duitse satirische tijdschrift Titanic had wel een suggestie, toen het ging om de vraag hoe een historisch-kritische uitgave van Hitlers deels autobiografische boek Mein Kampf eruit zou moeten zien. Het blad drukte een pagina af met om de paar woorden een kanttekening. Steeds dezelfde: Quatsch – onzin.

Historicus Christian Hartmann kan niet lachen om zulke grapjes. De omgang in Duitsland met het donkere naziverleden is soepeler geworden door films als Der Untergang, over de laatste dagen van Hitler, en het recente Er is wieder da, een film die nu ook in de Nederlandse bioscopen draait en gaat om een verhaal waarbij Hitler in het Duitsland van nu wakker wordt. „Natuurlijk komt Hitler ons met de blik van vandaag vreemd en soms natuurlijk ook komisch voor”, zei Hartmann tegen het weekblad Stern. „Maar als we geintjes gaan maken over hem, maken we het ons tamelijk gemakkelijk.”

De banalisering van het kwaad voorkomen, dat was een van de doelen die hij en vier medehistorici van het Instituut voor Contemporaine Geschiedenis in München zich stelden. Op 1 januari 2016 zou het vrijwel wereldwijde copyright op Mein Kampf vervallen. Voor dat je het weet gaat een louche uitgever er mee aan de haal. Om „ideologisch-propagandistisch en commercieel misbruik van Mein Kampf tegen te gaan” komt het instituut daarom op 8 januari met een wetenschappelijke editie van het belangrijkste boek van Hitler. Sinds de oorlog was het boek in Duitsland in de ban. Je mocht het wel in bezit hebben of doorverkopen – veel antiquairs hebben ook nu nog een oud exemplaar. Maar er mocht geen nieuwe editie van worden uitgebracht. De deelstaat Beieren had het copyright van Hitler (officiële woonplaats München) na de oorlog toegewezen gekregenen en verzette zich tegen alle voorstellen voor een heruitgave.

Nu er zeventig jaar zijn verstreken, vervalt het copyright – er zijn daarom ook plannen voor een Franse editie. In de uitgave die het instituut uit München nu in eigen beheer op de markt brengt, is het ongeveer 800 pagina’s tellende originele werk voorzien van zo’n 3.500 kanttekeningen. Daarmee krijgt de nieuwe, geannoteerde versie van Mein Kampf een omvang van tegen de 2000 pagina’s.

Hitlers uitspraken ‘omsingeld’

We hebben Hitlers uitspraken „omsingeld”, zegt Hartmann. De directeur van zijn instituut, Andreas Wirsching, zei tegen de radiozender Deutsche Welle: „Het gaat er vooral om Hitler, die hier als demagoog bijna ononderbroken spreekt, in zekere zin in de rede te vallen. Zijn halve waarheden, zijn hetzerige toespelingen, zijn grove leugens te ontmaskeren.”

In een verklaring heet dit „de deconstructie en contextualisering” van Hitlers boek. Reden om dit project überhaupt aan te pakken, was dat vrijwel alles wat Hitler heeft gezegd en gedaan, wetenschappelijk in kaart is gebracht en becommentarieerd. Behalve zijn belangrijkste boek.

„Mein Kampf is met afstand de belangrijkste, en misschien ook wel de intiemste bron voor Hitler”, zegt historicus Hartmann. „Hier wordt het beste duidelijk wie hij is en wat hij wil. Zowel verrassend als huiveringwekkend is daarbij steeds weer zijn openheid: hij onthult een paar van zijn tactische en retorische trucs; hij maakt geen geheim van zijn minachting voor de massa; hij onderstreept dat hij van zijn aanhangers gehoorzaamheid en ook offers verwacht; en hij maakt duidelijk dat hij met de Joden geen medelijden heeft.” Ook zijn streven naar Lebensraum in het oosten van Europa komt openlijk aan de orde.

Mein Kampf is in twee fases verschenen. Het eerste deel, gepubliceerd in juli 1925, is grotendeels geschreven toen Hitler gevangen zat wegens een mislukte machtsgreep in 1923. In december 1926 verscheen het tweede deel, twee jaar later kwam er een goedkopere volkseditie waarin de twee delen werden gebundeld. In de aanloop naar de nieuwe en nu geslaagde machtsgreep van Hitler in 1933 zijn er ongeveer 300.000 exemplaren van verkocht, daarna werd het partijpropaganda. Veel gemeenten deden het bruidsparen cadeau, op scholen stond het naast Schiller en Goethe. Mein Kampf is waarschijnlijk na de Bijbel het boek dat in Duitsland het meest cadeau is gedaan. Aan het einde van de oorlog waren er meer dan tien miljoen exemplaren van verkocht.

De leugenachtige pers

De Duitse heruitgave van Mein Kampf komt op een gevoelig moment. Op rechts komen nieuwe bewegingen op, gevoed door verzet tegen migratie. Er klinken steeds vaker extremistische geluiden – dezelfde leuzen tegen de Lügenpresse, de leugenachtige pers, waren in de nazitijd te horen. Biedt deze uitgave geen voeding aan rechts-extremisme?

De historici die het boek van commentaar hebben voorzien, hebben die suggestie in verschillende toonaarden verworpen. De tekst was op internet te lezen, Engelse vertalingen zijn in de VS al decennia lang legaal beschikbaar omdat het Engelse copyright was verkocht, en in veel andere talen bestaan clandestiene uitgaven. Wie het wilde lezen of hebben, kon dat al, zonder al te veel moeite.

Minister van Wetenschap en Onderzoek Johanna Wanka heeft gesuggereerd dat het boek op school moet worden gebruikt. Vooralsnog zijn de boekhandelaren afwachtend. De eerste druk zal rond de vierduizend exemplaren tellen en heeft een prijs van 59 euro.

Maar een grote keten als Thalia heeft tegen het persbureau DPA gezegd dat er geen reclame wordt gemaakt en dat het boek niet op voorraad zal worden gehouden – wie het wil kopen, moet het bestellen. Een e-book versie komt er vooralsnog niet, omdat het technisch niet goed mogelijk bleek de oorspronkelijke tekst zo te ‘omsingelen’ met commentaar als in de nieuwe uitgave.