Europa als fort, het kan even niet anders

Van 1 januari tot 30 juni vervult Nederland het Europese voorzitterschap. We hebben de wind niet mee, ziet Frits Bolkestein. De EU gaat achteruit in vergelijking met landen die opkomen.

Europa kan de grote aantallen immigranten niet aan en zal de bewaking van de buitengrenzen serieus ter hand moeten nemen, schrijft Frits Bolkestein, oud-fractievoorzitter van de VVD.
Europa kan de grote aantallen immigranten niet aan en zal de bewaking van de buitengrenzen serieus ter hand moeten nemen, schrijft Frits Bolkestein, oud-fractievoorzitter van de VVD. foto Bernadett Szabo/Reuters

De Europese Unie verkeert in zwaar weer. Daarvoor zijn drie oorzaken: Poetin, de Europese Munt Unie (EMU), asielzoekers. In het begin van de jaren negentig is de Sovjet-Unie afgeschaft. Rusland kwam in een situatie als had het de oorlog verloren: chaotisch, verarmd, strijdkrachten in de touwen. Het Westen heeft die tijd benut om de NAVO uit te breiden. Daarvoor was geen enkele militaire noodzaak: integendeel.

President Clinton wilde zijn herverkiezing zekerstellen en zei in een Poolse club in Detroit dat Polen NAVO-lid kon worden. Nederland ging erin mee. Als VVD-leider heb ik mij in 1997 tegen die uitbreiding verzet. De regering wil goede verhoudingen met Moskou, zei ik, dan moet zij de NAVO-uitbreiding niet steunen. De NAVO is van aard veranderd, zei men mij toen. Dat ziet men in Moskou anders, antwoordde ik. Daar ziet men de NAVO als geïntegreerde aanvalsmachine. De VVD trok aan het kortste eind: alleen GroenLinks steunde haar.

Rusland wendt zich af

Ik vermoed dat dit een omslagpunt was. Het Westen maakte gebruik van kortstondige zwakte om op te rukken tot de Russische grenzen, denkt men daar. Sindsdien is er met Poetin geen goed garen meer te spinnen. Recent voorbeeld is het Russische Constitutionele Hof dat uitspraken van het Europese Mensenrechtenhof mag negeren. Rusland wendt zich af.

Rusland veroverde de Krim omstreeks 1780 op de Turken. Daarna was het gebied Russisch totdat Chroesjtsjov – Oekraïner – het in de jaren vijftig tot Oekraïens verklaarde. Dat Russische aanspraken op dat gebied tot fel verzet van de Oekraïense regering leidden, viel te verwachten, hoewel de meerderheid van de bevolking zich liever aansloot bij Rusland. Tsjechov bracht er vakanties door.

Voor de Russen is Oekraïne niet zomaar een land. Daar ligt de oorsprong van de Russische staat, Kiev in het middelpunt. Het was nooit echt onafhankelijk. Nu wel. Chaotisch en corrupt, twee opstandige provincies. Federaal bestuur ligt voor de hand maar daar heeft Kiev zich tot nu tegen verzet. De regering lijkt aan te koersen op een handelsoorlog met Rusland maar die zal zij zwaar verliezen, alleen al door gebrek aan energiebronnen.

Deze toestand vraagt om behoedzaam opereren van het Westen, dat de Oekraïne zeker niet met wapens moet voeden. Niet dat de toestand van Rusland beter is. Bevolking neemt gestaag af. Economische groei ook. Rechtspraak is corrupt. De economie is afhankelijk van de uitvoer van olie en gas. Vooruitzichten voorspellen nog jaren lage prijzen. En dan zijn er de westerse sancties. Maar of die zullen nopen tot ander beleid is de vraag. De Russen hebben voor hetere vuren gestaan.

Wat moet het Westen doen? Zo weinig mogelijk. Westerse politici streven altijd naar activiteit, denkend dat dit hetzelfde is als actie. Soms is het beter niets te doen, wachten tot het tij keert. Noem het meesterlijke inactiviteit. Zoals Talleyrand over buitenlandse politiek zei: ‘Surtout pas trop de zèle.’ Ondertussen het kruit droog houden. Ander Frans gezegde, mieux se taire que parler faiblement.

Wedijveren met BRICS

Een tijdlang was de afkorting BRIC gangbaar: Brazilië, Rusland, India en China. Later werd daar de S van Zuid-Afrika aan toegevoegd. Om die vijf landen zou de wereldeconomie draaien. Met hen zou de EU moeten concurreren. Wat betreft Rusland: zie hierboven. Over Brazilië werd altijd gezegd: land van de toekomst en dat zal zo blijven. Slechts ten dele waar. Het land heeft zich enorm ontwikkeld. Dat is gepaard gegaan met de normale problemen, waaronder corruptie. President Dilma Roussef heeft moeilijkheden. Op de een of andere wijze zullen die worden opgelost. Nederland zal Brazilië ontmoeten op de wereldmarkt. Geldt ook voor India. De nieuwe president Modi liet zich voorstaan op zijn voorgenomen hervormingen. Die vallen hard tegen. Komt omdat hij te maken heeft met een grote bureaucratie die haar belangen taai verdedigt. Neemt niet weg dat Bangalore een high tech centrum van formaat is. Nederland moet daarmee kunnen concurreren.

Zuid-Afrika heeft grote problemen. De economische groei is daar negatief. De blanke brain drain gaat door omdat velen vrezen dat zwarten bij promoties de voorkeur krijgen. Tot overmaat van ramp heeft president Zuma onlangs een bekwame minister van Financiën vervangen door een onervaren partijgenoot. Een tweede wisseling heeft het verlies op de beurzen niet kunnen keren. Zuid-Afrika is in potentie een zeer rijk land. Wil het die rijkdom realiseren, zal het beter moeten worden bestuurd.

China heeft het maoïsme als een boze droom van zich afgeschud. Een explosieve economische groei heeft voor veel materiële vooruitgang gezorgd maar ook de nodige problemen meegebracht. Hervormingen die twee jaar geleden zijn beloofd, hebben nog niet plaatsgehad. De te verwachten groei gedurende de komende vijf jaar wordt nu geschat op 6,5 procent per jaar – nog steeds groots vergeleken met die van de EU. Het hardnekkigste probleem van China is corruptie. Slaagt de regering erin die te breken, is dat het einde van de Communistische Partij, denken sinologen.Zo niet, zal zij zelf ondergaan in een zee van lokale protesten vanwege malafide praktijken van plaatselijke machthebbers. Deze sinologen zijn pessimistisch over de toekomst.

Samenvattend moeten we oordelen dat ieder van de BRICS-landen met taaie problemen te maken heeft en dat de lidstaten van de EU met hen kunnen wedijveren mits zij hun concurrentiekracht op peil houden en waar mogelijk verbeteren. Geen paniek dus.

Aanmodderen met muntunie

De EMU berust op een Franse wens en een Duitse concessie. De Fransen wilden via de Europese Centrale Bank greep op de Deutschmark krijgen. Duitsers wilden middels de EMU een Europese federatie. Zowel wens als concessie is mislukt. Parijs wilde politieke invloed op de ECB kunnen uitoefenen. Berlijn wilde dat niet: de ECB moest onafhankelijk zijn. Dat wilde Nederland ook. Maar in Frankrijk is alles politiek. De Fransen hebben zich met moeite neergelegd bij een onafhankelijke ECB. Zij zullen zich daar altijd tersluiks tegen blijven verzetten.

Helmut Kohl wilde een EMU en een EPU (Europese Politieke Unie). Toen bleek dat er buiten de Bondsrepubliek weinig animo voor een federatie was, meende hij dat een EMU wel tot die animo zou leiden. Het tegendeel gebeurde. Merkel krijgt in Griekenland een Hitlersnor en de Fransen vinden dat de Duitsers niet zo hard moeten werken. Kohl zei dat de nadelen van de EMU moesten worden aanvaard omdat Duitsland Europese vrienden vanwege zijn geschiedenis nodig had. Sarrazin, voormalig bestuurslid Bundesbank, zei daarom dat de EMU is voortgekomen uit de Holocaust. Brute uitspraak maar niet onjuist.

Wilde een land lid worden van de EMU, moest het aan bepaalde eisen voldoen. Italië voldeed daar niet aan. Ik heb mij in de Kamer en elders verzet tegen Italiaans lidmaatschap. Ik wist dat de president van de Bundesbank Tietmeyer het met mij eens was. Maar hij mocht dat niet zijn, want Kohl wilde de Italianen erbij. Italië was immers medeoprichter van de EU. Tietmeyer zei dus tegen mij: „Ik ben slechts ambtenaar, u politicus.” De Fransen wilden Italië er ook bij want zonder Italië zou Frankrijk het zwakste land van de EMU zijn, met Italië was dat anders.

Bij een nader verdrag hebben de EU-lidstaten richtlijnen voor ieders economie opgesteld. De belangrijkste was dat het overheidstekort niet groter dan 3 procent van het bnp mocht zijn. Het verdrag werd aangenomen met een plechtige verklaring waarin iedere lidstaat beloofde het stipt te zullen nakomen. Kort daarna overtraden Frankrijk en Duitsland de drieprocentsnorm. Wanneer een dergelijke verklaring binnen korte tijd in de prullenbak ligt, ontneemt dat iedere volgende Europese verklaring geloofwaardigheid. Merkel heeft zich voor deze gang van zaken verontschuldigd; van Parijs mag men een dergelijk excuus natuurlijk niet verwachten. Het verdrag verbiedt bailing out. Iedere lidstaat moest zijn eigen broek ophouden. In een aantal gevallen is ook die regel gebroken. Notoir voorbeeld is Griekenland, dat nooit EMU-lid had mogen worden. Hoewel bekend was dat de Grieken met hun nationale rekeningen hadden geknoeid, heeft de Europese Raad (regeringsleiders) gemeend dat men Griekenland niet mocht onthouden wat men de Italianen had gegeven. Dit doet denken aan de Duitse uitdrukking: der Fluch der bösen Tat: men doet iets verkeerd en het blijft achtervolgen.

Het fundamentele probleem van de EMU is dat het zowel veronderstelt als streeft naar one size fits all. Iedereen met enige kennis van Europa kon weten dat dit niet kon werken. Het was een uiting van Europese hybris. Zolang dit probleem niet is opgelost, blijft het aanmodderen. Dus moet in ieder geval Griekenland de muntunie verlaten.

Nederland is de EMU als een fuik ingezwommen en weet niet hoe zich daaruit te bevrijden. Van Duitsland zal de redding niet komen om bovenvermelde reden. Van Frankrijk evenmin. De EMU is daar een soort godsdienst waar nauwelijks debat over is. Wie het waagt daar realistisch over te schrijven, wordt onmiddellijk in de ultrarechtse hoek gezet. Nederland zou samen met Finland en Oostenrijk kunnen aankoersen op een vergrote D-Markzone maar wij zijn de mensen niet voor een dergelijke stap. Misschien willen de mediterrane landen die lont in het kruitvat steken, want de EMU heeft daar verwoestend gewerkt.

EU kan vluchtelingen niet aan

De instroom van migranten in Europa bedroeg in 2015 meer dan een miljoen. De immigratie is daarmee het grootste probleem van de EU sinds de Tweede Wereldoorlog. De EU kan dergelijke aantallen niet aan, te meer waar de integratie van statushouders allesbehalve soepel verloopt. Dat ligt ook voor de hand want die mensen komen uit een geheel andere taal en cultuur, waar vrouwen een ondergeschikte rol spelen. Daar moet de Nederlandse schooljuf dan mee omspringen. Wie spreekt over snelle integratie is wereldvreemd. Dit probleem wordt onoplosbaar indien de EU haar buitengrenzen niet leert beheersen. De Hongaarse premier Orbán is daarmee begonnen. Hongarije grenst namelijk aan Servië dat niet tot de EU behoort. Wel is er allerwegen op Orbán gescholden vanwege onmenselijk gedrag maar hij doet tenminste waar wij allemaal om vragen. In hoge nood heeft de EU Turkije gevraagd asielzoekers op te vangen en vast te houden. Dit alleen al toont de onmacht van de EU aan. Natuurlijk vragen de Turken een prijs: opstarten van de onderhandelingen over toetreding plus visumvrije toegang. Een van de laatste daden van de Eurocommissie Prodi, waartoe ik heb behoord, eind 2004, was het openen van onderhandelingen met Turkije over toetreding. Van alle commissarissen was ik als enige tegen.

Wie denkt dat de huidige instroom zich zal beperken tot het Midden-Oosten en West-Azië, vergist zich. Onlangs heeft de VN de laatste demografische voorspellingen gepubliceerd. Zij zijn onthutsend. In 2004 meende de VN dat de bevolking van Afrika ten zuiden van de Sahara zou groeien van 900 miljoen destijds tot ongeveer 2,3 miljard in 2100. Nu schat de VN de bevolking van Afrika in dat jaar op 4,4 miljard. Miljoenen jonge mannen zullen dan zonder werk of vooruitzichten daarop komen te zitten, velen in failed states. Wij zullen het voorbeeld van Spanje moeten volgen en overeenkomsten aangaan met landen ten zuiden van de Middellandse Zee om die mannen te verhinderen naar Europa te gaan. Het beste dat de minister van Ontwikkelingssamenwerking met haar geld kan doen, is geboortebeperking in Afrika stimuleren.

Komt dit alles neer op ‘Fort Europa’? Zeker, maar het kan niet anders. Wie in de jaren dertig is geboren, heeft na de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog een periode van ononderbroken groei meegemaakt: 1945-1973. De toestand nu is anders. De EU ondergaat nu een relatieve achteruitgang: relatief want in vergelijking met landen die opkomen. Die achteruitgang is onvermijdelijk. Ook een beter functionerende EU had er weinig tegen kunnen doen.