De zeven plagen van Europa

Op 1 januari nam Nederland het roulerend voorzitterschap van de EU op zich. „Het moeilijkste dat ooit heeft plaatsgevonden”, nu asielcrisis, terreur en Rusland de eenheid bedreigen. De zeven belangrijkste dossiers van 2016 op een rij.

illustratie tjarko van der pol

‘Een Unie die verbindt’, was een klein jaar geleden het streven van Nederland tijdens het voorzitterschap van de Europese Unie in de eerste helft van 2016. De minister die deze woorden aan de Tweede Kamer schreef, Bert Koenders (Buitenlandse Zaken, PvdA), wist toen nog niet welke achtbaan de EU te wachten stond. De Griekse crisis, aanslagen, vluchtelingen: de Europese solidariteit wordt op de proef gesteld.

Koenders werd gedwongen zijn ambities bij te stellen. Het Nederlandse kabinet streeft er nu naar om „de zaak bij elkaar te houden”, zei hij onlangs in de Tweede Kamer. Een Unie die verbindt lijkt te hoog gegrepen. Het zou weleens het moeilijkste EU-voorzitterschap kunnen worden dat Nederland ooit heeft gekend, waarschuwde CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. Het moeilijkste „dat überhaupt ooit heeft plaatsgevonden”, grapte premier Mark Rutte. Volgens Koenders zijn er inderdaad „veel centrifugale krachten” die de EU bedreigen.

Wat zijn de zeven grootste uitdagingen waar Nederland als EU-voorzitter mee te maken krijgt?

1 Vluchtelingen: elke maand Europees overleg

Geen onderwerp zal het Nederlandse voorzitterschap zo beheersen als de vluchtelingencrisis. De aanpak daarvan hapert. Nederland heeft alvast flink wat ruimte ingeruimd voor de migratiecrisis: EU-ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken zullen niet zoals gebruikelijk elk kwartaal vergaderen, maar elke maand. Geen overbodige luxe, want nieuwe struikelblokken doemen al op. In maart komt de Europese Commissie met een voorstel om de huidige asielregels in Europa (‘Dublin’) meer gemeenschappelijk te maken. De Commissie heeft ook omstreden voorstellen gedaan voor legale migratie (‘resettlement’) en voor een Europese kust- en grenswacht. Stuk voor stuk onderwerpen die gaan over het soort Europese solidariteit waarover al maanden wordt geruzied.

2 Schengen: vrij reizen staat onder druk

Door de vluchtelingencrisis staat Schengen, de vrij-reizen-zone van de EU, onder druk. Verschillende landen bewaken de binnengrenzen weer. Volgens de Schengen-code mag dit niet langer dan zes maanden, verlenging (van maximaal twee jaar) kan alleen bij hoge uitzondering en vereist een formele beslissing van EU-landen. Dat betekent dat het besluit uiterlijk in maart 2016 genomen moet zijn. Dit zal Nederlandse stuurmanskunst vereisen. Oost-Europese landen, waarvoor arbeidsmigratie een belangrijke inkomstenbron is, geven in Brussel nu al aan dat ze tegen zo’n verlenging zijn. West-Europese landen vinden dat Oost-Europa te weinig doet aan de opvang van vluchtelingen. Ruzie ligt op de loer.

3 Turkije: toch weer perspectief op een EU-lidmaatschap?

In een poging de crisis weer onder controle te krijgen sloten EU-leiders een deal met Turkije, het belangrijkste transitland van (Syrische) vluchtelingen. Turkije krijgt naast 3 miljard voor opvang, ook weer perspectief op toetreding tot de EU en op minder strenge regels voor reisvisa. Dat is een potentieel mijnenveld. Cyprus en Griekenland hebben hier om historische redenen grote moeite mee, en veel andere landen, waaronder Nederland zelf, hebben eigenlijk ook geen zin in Turkije als EU-lid. In de eerste helft van 2016 moet ook worden beoordeeld of Turkije voldoende stappen heeft gezet om in aanmerking te komen voor visa-liberalisatie.

4 Brexit: de Britse eisen stuiten op verzet in de rest van Europa

De Britse premier Cameron eist concessies, anders zal hij tijdens het referendum volgend jaar campagne voeren voor Britse uittreding uit de Europese Unie. Het was de bedoeling om deze kwestie in december 2015 af te handelen, vlak voor het Nederlandse EU-voorzitterschap, maar dat is februari 2016 geworden. De onderhandelingen verlopen moeizaam. Vooral de Britse eis om arbeidsmigranten uit andere EU-landen vier jaar uit te sluiten van uitkeringen en andere sociale voorzieningen wordt in Brussel onredelijk gevonden. Volgens de huidige EU-verdragen kan dit ook niet.

5 GeenPeil: referendum over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne

De andere zes ‘plagen’ komen van buitenaf, maar deze is ‘homemade’ en moet in Europa worden uitgelegd. Zodra de Wet raadgevend referendum op 1 juli 2015 in werking trad, besloten weblog GeenStijl en twee aanverwante organisaties een poging te doen om een referendum te houden over het associatieverdrag van de EU met Oekraïne. Hoewel het vooral om een handelsverdrag gaat, zien zij de politieke delen ervan als een belangrijke stap op weg naar EU-lidmaatschap. Na het referendum over de Europese Grondwet in 2005 is de animo om campagne te voeren onder voorstanders gering. Het nee-kamp bereidt zich wel voor op een stevige campagne onder de naam GeenPeil. Hiervoor is een crowdfundingsactie begonnen. De PVV zegt de straat op te gaan. En de SP start zijn machtige campagne-apparaat op. De uitkomst van het referendum is alleen geldig bij een opkomst van 30 procent of hoger. GeenPeil voerde aanvankelijk campagne tegen het associatieverdrag, maar zegt nu neutraal te zijn en wil zoveel mogelijk mensen naar de stembus trekken. Het kabinet wil nog niet zeggen wat het doet als de uitslag ‘nee’ wordt. Belangrijke delen van het verdrag zijn al op 1 januari (2016) in werking getreden en kunnen alleen bij unanimiteit worden teruggedraaid. Het is dan ook de vraag of een eventueel Nederlands ‘nee’ grote consequenties in Europa zou hebben.

6 Terreur: regels over wapens harmoniseren en passagiergegevens delen

Na de aanslagen in Parijs voelt Europa veel druk om met nieuwe anti-terreurmaatregelen te komen. Nederland krijgt de taak om de lidstaten op één lijn te krijgen. De Commissie heeft voorstellen gedaan en plannen die al in de koker zaten worden versneld. Zo stemt het Europees Parlement in januari, na jarenlang debatteren, over het langdurig bewaren van reisgegevens van Europeanen die met het vliegtuig reizen. De Europese politieorganisatie Europol begint op 1 januari met een speciaal anti-terrorismecentrum. Daarnaast heeft de Commissie plannen gelanceerd om de wapenverkoop in Europa te harmoniseren en te bemoeilijken. Zo zijn in Slowakije onklaar gemaakte kalasjnikovs gewoon te koop in de winkel, waarna ze vrij eenvoudig weer schietklaar kunnen worden gemaakt. Aan de EU-buitengrenzen moet beter worden gecontroleerd op de import van wapens en het privébezit van semi-automatische wapens zou verboden moeten worden.

7 Sancties: een front vormen tegen de Russen

Vlak voor Kerstmis besloten de EU-lidstaten om de sancties tegen Rusland te verlengen, met zes maanden. Tijdens het Nederlandse EU-voorzitterschap zal dus over een nieuwe verlenging moeten worden gesproken en dat zal niet eenvoudig zijn. De eensgezindheid over het sanctiebeleid, dat tot stand kwam na de annexatie van de Krim, staat onder druk. Aanleiding is Nordstream II, de geplande verdubbeling van de gaspijpleiding die sinds 2011 Rusland via de Oostzee met Duitsland verbindt. Volgens de Duitse bondskanselier Merkel is het „een commercieel project”, maar volgens haar Italiaanse collega Renzi, en volgens een hele trits Oost-Europese landen, staat het haaks op het Europese sanctiebeleid en ondergraaft het dit zelfs.